न्यूज अभियान
हरेक खबर विशेष खबर

काठमाडौं, ८ असार । मनसुन नेपालका लागि केवल वर्षा ऋतु मात्र होइन, अवसर र चुनौती दुवै लिएर आउने समय पनि हो।

कृषि उत्पादनका लागि मनसुन अपरिहार्य भए पनि यही मौसमले बर्सेनि बाढी, पहिरो, डुबान, कटान तथा अन्य प्राकृतिक विपद्का घटनालाई निम्त्याउने गरेको छ।

हरेक वर्ष सयौं नागरिकले ज्यान गुमाउने, हजारौं परिवार विस्थापित हुने र अर्बौं रुपैयाँ बराबरको भौतिक क्षति हुने गरेको तथ्यांकले मनसुनजन्य विपद् नेपालको स्थायी समस्याका रूपमा रहेको पुष्टि गर्दछ।

त्यसैले विपद् आइसकेपछि राहत र उद्धारमा मात्र केन्द्रित हुने होइन, विपद् आउनुअघि नै सचेत र तयारी अवस्थामा रहनु आजको आवश्यकता हो।

नेपालको भौगोलिक बनोट आफैंमा जोखिमयुक्त छ। हिमाल, पहाड र तराईको विविध संरचनाले प्राकृतिक सौन्दर्य प्रदान गरे पनि वर्षायाममा यही भूगोल विपद्को प्रमुख कारण बन्ने गरेको छ।

पछिल्ला वर्षहरूमा जलवायु परिवर्तनका कारण वर्षाको स्वरूप पनि असामान्य बन्दै गएको छ। थोरै समयमा अत्यधिक वर्षा हुने, नयाँ क्षेत्रमा बाढी र पहिरोको जोखिम देखिने तथा मौसमको पूर्वानुमानभन्दा फरक परिस्थिति सिर्जना हुने क्रम बढेको छ। यसले परम्परागत विपद् व्यवस्थापन प्रणालीलाई थप चुनौतीपूर्ण बनाएको छ।

तर, प्राकृतिक कारणलाई मात्र दोष दिएर जिम्मेवारीबाट पन्छिन मिल्दैन। विकासका नाममा जथाभावी सडक निर्माण, नदी तथा खोलाको अतिक्रमण, वन विनाश, अव्यवस्थित बस्ती विस्तार तथा निर्माण मापदण्डको बेवास्ताले विपद्को जोखिम झन् बढाएको छ।

ग्रामीण क्षेत्रमा सडक खनेर वर्षौंसम्म अलपत्र छाड्ने प्रवृत्तिका कारण पहिरोका नयाँ जोखिम क्षेत्र थपिएका छन्। कल्भर्ट, नाली, साइड ड्रेन र पानी निकासको उचित व्यवस्था नहुँदा सामान्य वर्षाले पनि ठूलो क्षति पुर्यालउने अवस्था बनेको छ।

यहाँ गम्भीर प्रश्न उठ्छ विपद् प्राकृतिक हो कि हाम्रो लापरबाहीको परिणाम?

यदि सडक निर्माण गर्दा भूगर्भीय अध्ययन गरिएको हुन्थ्यो, पानी निकासको उचित व्यवस्था मिलाइएको हुन्थ्यो र वातावरणीय प्रभाव मूल्यांकनलाई कडाइका साथ लागू गरिएको हुन्थ्यो भने धेरै पहिरोका घटना रोक्न सकिन्थ्यो। त्यसैले विपद्को चर्चा गर्दा प्राकृतिक कारणसँगै मानवीय कमजोरीको समीक्षा पनि आवश्यक छ।

विपद् जोखिम न्यूनीकरणमा तीनै तहका सरकारको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। संघीय सरकारले नीति, बजेट र पूर्वाधार निर्माणमा प्राथमिकता दिनुपर्छ भने प्रदेश सरकारले समन्वयकारी भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ।

सबैभन्दा महत्वपूर्ण जिम्मेवारी भने स्थानीय सरकारको काँधमा रहन्छ, किनभने स्थानीय तह नै नागरिकसँग प्रत्यक्ष जोडिएको निकाय हो।

प्रत्येक पालिकाले आफ्नो क्षेत्रभित्रका जोखिमयुक्त बस्ती, पहिरो जान सक्ने भिरालो भूभाग, डुबान हुने क्षेत्र, जोखिममा रहेका पुल, सडक तथा सार्वजनिक संरचनाको अद्यावधिक विवरण तयार राख्नुपर्छ।

जोखिम नक्साङ्कन, पूर्वसूचना प्रणाली र उद्धार सामग्रीको व्यवस्थापनमा स्थानीय सरकार सक्रिय हुन सके धेरै क्षति न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ।

दुर्भाग्यवश, धेरै पालिकामा विपद् व्यवस्थापन योजना कागजमै सीमित देखिन्छ। बजेट विनियोजन गरिए पनि प्रभावकारी कार्यान्वयन नहुने, उपकरण खरिद गरिए पनि प्रयोगमा नआउने तथा विपद् आउँदा मात्र हतारहतार बैठक बस्ने प्रवृत्ति अझै अन्त्य भएको छैन। विपद् व्यवस्थापनलाई वार्षिक कार्यक्रमको औपचारिकता होइन, निरन्तर चलिरहने जिम्मेवारीका रूपमा लिनुपर्छ।

विपद् न्यूनीकरणमा नागरिक समाज, क्लब, आमा समूह, युवा समूह, टोल विकास संस्था र स्थानीय समुदायको भूमिका पनि कम महत्वपूर्ण छैन। विपद्को पहिलो सामना स्थानीय बासिन्दाले नै गर्ने भएकाले समुदायस्तरको तयारी अत्यावश्यक हुन्छ।

जोखिमबारे जनचेतना फैलाउने, सुरक्षित स्थानको पहिचान गर्ने, आपत्कालीन सम्पर्क सञ्जाल तयार गर्ने तथा उद्धारका आधारभूत सीप सिक्ने कार्यले संकटको समयमा ठूलो सहयोग पुर्यानउँछ।

यसका साथै आमनागरिक स्वयं पनि जिम्मेवार बन्न आवश्यक छ। खोलाको किनारमा अव्यवस्थित बसोबास गर्ने, जोखिमयुक्त भिरालो जमिनमा घर निर्माण गर्ने, नदीजन्य पदार्थको अनियन्त्रित दोहन गर्ने तथा वातावरण विनाशमा योगदान गर्ने प्रवृत्तिले भविष्यमा झन् ठूलो विपद् निम्त्याउन सक्छ। सरकारी निकायलाई मात्र दोष दिनुभन्दा नागरिकले पनि आफ्नो कर्तव्य बुझ्नुपर्छ।

आज आवश्यकता राहतको तयारीभन्दा बढी पूर्वतयारीको संस्कृति विकास गर्नु हो। विपद् आइसकेपछि उद्धारमा खटिनु मानवीय कर्तव्य हो, तर विपद् आउनुअघि जोखिम घटाउने प्रयास गर्नु अझ ठूलो जिम्मेवारी हो।

समयमै जोखिम पहिचान, वैज्ञानिक योजना, प्रभावकारी पूर्वसूचना प्रणाली, जिम्मेवार विकास निर्माण र जनस्तरको सक्रिय सहभागिताले मात्रै बाढी–पहिरोबाट हुने क्षति न्यून गर्न सकिन्छ।

मनसुनको आगमनसँगै फेरि एकपटक हामी सबै सचेत हुने बेला आएको छ। विपद् रोक्न नसकिएला, तर त्यसबाट हुने क्षति कम गर्न अवश्य सकिन्छ।

त्यसका लागि सरकार, समुदाय र नागरिक सबैले आफ्नो-आफ्नो दायित्व इमानदारीपूर्वक निर्वाह गर्नुपर्छ।

किनभने विपद् आउँदा त्यसले धनी–गरिब, सहर–गाउँ वा सत्ता–विपक्ष छुट्याउँदैन; त्यसको प्रभाव सबैमाथि पर्छ। त्यसैले आजको सबैभन्दा बुद्धिमानी निर्णय भनेकै “विपद् अगावै सचेत बनौं, सुरक्षित भविष्य निर्माण गरौं” भन्ने साझा संकल्प हो।