न्यूज अभियान
हरेक खबर विशेष खबर

काठमाडौं, ११ साउन । सिंहदरबार केवल एउटा भवन होइन, यो राज्यसत्ताको प्रतीक हो। संसद् भवन केवल कानुन बनाउने थलो होइन, जनताका आशा, भरोसा र भविष्यको प्रतिनिधित्व गर्ने संस्था हो।

तर जब यही सत्ता र संस्थाप्रति नागरिकको विश्वास क्रमशः क्षीण हुँदै जान्छ, तब सडकमा उठ्ने आवाज केवल विरोध हुँदैन—त्यो समाजको सामूहिक पीडाको प्रतिध्वनि बन्छ।

पछिल्ला केही वर्षमा नेपालले देखेका आत्मदाहका घटनाहरू केवल व्यक्तिगत त्रासदीका कथा होइनन्। ती राज्य र नागरिकबीचको सम्बन्धमा गहिरिँदै गएको दूरीका संकेत हुन्।

जब कुनै नागरिक आफ्नो शरीरलाई नै विरोधको मशाल बनाउँछ, तब त्यो आगोले केवल एउटा शरीर डढाउँदैन; त्यसले शासनको संवेदनशीलता, प्रशासनिक उत्तरदायित्व र राजनीतिक नैतिकतालाई पनि कठघरामा उभ्याउँछ।

२०७९ पुसमा नयाँबानेश्वरस्थित संसद् भवनअगाडि प्रेमप्रसाद आचार्यले गरेको आत्मदाह आधुनिक नेपालको इतिहासमा एउटा गहिरो घाउका रूपमा अंकित भयो। त्यसबेला धेरैले त्यसलाई व्यक्तिगत निराशा, मानसिक पीडा वा असामान्य निर्णयका रूपमा व्याख्या गरे।

तर त्यसपछिका घटनाहरूले त्यो व्याख्या अपूर्ण रहेको देखाइदिए। समयसँगै देशका विभिन्न स्थानमा दोहोरिएका आत्मदाहका प्रयास र मृत्युहरूले एउटा साझा प्रश्न उठाए के नागरिकले आफ्ना पीडा सुनाउने सबै ढोका बन्द भएपछि मात्र आगोलाई भाषा बनाइरहेका छन्?

समय बदलियो। सरकार फेरिए। गठबन्धन फेरिए। भाषणका शब्द फेरिए। विकासका नारा फेरिए। तर, नागरिकका आँखा भरिएका आँसु भने फेरिएनन्। बेरोजगारी, आर्थिक असुरक्षा, प्रशासनिक कठोरता, सेवाप्रवाहको झन्झट र सामाजिक निराशाले विशेष गरी युवापुस्ताको मनोविज्ञानलाई गहिरो असर पारिरहेको छ।

आगोमा जलेका शरीर, मौन बनेको राज्य
मुगुका युवा गणेश नेपालीको घटना केवल एउटा व्यक्तिको दुःखान्त होइन। श्रम गरेर परिवार पाल्न संघर्ष गरिरहेका एक युवा, जसले आफ्नो जीवनको मूल्यभन्दा राज्यको व्यवहारलाई असह्य ठाने।

सर्लाहीका विवेक मण्डल र काठमाडौंका अश्विन राउतका घटनाहरूले पनि फरक भूगोल र फरक परिस्थितिमा जन्मिए पनि एउटै पीडाको भाषा बोले—असहाय नागरिक र संवेदनहीन प्रणाली।

यस्ता घटनाको अनुसन्धान हुनु आवश्यक छ। प्रत्येक घटनाको पृष्ठभूमि फरक हुन सक्छ। मानसिक स्वास्थ्य, व्यक्तिगत परिस्थिति, आर्थिक समस्या, प्रशासनिक व्यवहार वा सामाजिक दबाब—सबै पक्षलाई निष्पक्ष रूपमा हेर्नुपर्छ। तर यति मात्र स्पष्ट छ कि यस्ता घटना बारम्बार दोहोरिनु आफैंमा समाज र राज्यका लागि गम्भीर चेतावनी हो।

कानुनको कठोरता र मानवीयताको सन्तुलन
राज्यलाई कानुन कार्यान्वयन गर्ने अधिकार छ। नियम पालना गराउने दायित्व पनि छ। तर, कानुनको उद्देश्य नागरिकलाई अपमानित गर्नु होइन; सुरक्षित, सम्मानित र न्यायपूर्ण समाज निर्माण गर्नु हो।

जब नियम कार्यान्वयन गर्ने क्रममा नागरिकको आत्मसम्मान कुल्चिन्छ, संवादको ठाउँमा अपमान आउँछ, सहजीकरणको ठाउँमा केवल दण्ड देखिन्छ, तब कानुनप्रतिको विश्वास कमजोर हुन थाल्छ। राज्यको शक्ति केवल लाठी, जरिवाना वा नियन्त्रणमा होइन; न्याय, विवेक र संवेदनशीलतामा पनि मापन हुन्छ।

सुशासनको अर्थ कडा कारबाही मात्र होइन। सुशासनको वास्तविक मापन नागरिकले राज्यसँग व्यवहार गर्दा आफूलाई सम्मानित महसुस गर्छ कि गर्दैन भन्ने हो। प्रशासनको अनुहार कठोर हुन सक्छ, तर हृदय मानवीय हुनुपर्छ।

मौन आक्रोशको मनोविज्ञान
युवाहरू आज केवल रोजगारीको संकटसँग लडिरहेका छैनन्। उनीहरू भविष्यप्रतिको अन्योल, बढ्दो आर्थिक दबाब, सामाजिक अपेक्षा र राज्यप्रतिको अविश्वाससँग पनि संघर्ष गरिरहेका छन्।

जब आशा बारम्बार टुट्छ, अपेक्षा बारम्बार असफल हुन्छ र आफ्ना समस्या सुनाउने प्रभावकारी माध्यम भेटिँदैन, तब निराशा गहिरिँदै जान सक्छ। त्यसैले आत्मदाहका घटनालाई केवल व्यक्तिगत कमजोरीका रूपमा हेर्नु पर्याप्त हुँदैन। समाज, परिवार, राज्य, मानसिक स्वास्थ्य सेवा र प्रशासनिक संस्कृतिका सबै पक्षले आत्मसमीक्षा गर्न आवश्यक हुन्छ।

सिंहदरबारले सुन्नुपर्ने सन्देश
लोकतन्त्रमा सरकारको सबैभन्दा ठूलो शक्ति जनताको विश्वास हो। त्यो विश्वास कमजोर भयो भने कानुनका पुस्तकहरू बाक्ला हुँदैमा शासन बलियो हुँदैन।

आज आवश्यक कुरा नयाँ नारा होइन; नागरिकप्रति उत्तरदायी व्यवहार हो। सेवाप्रवाहलाई सरल बनाउने, सार्वजनिक निकायमा सम्मानजनक व्यवहार सुनिश्चित गर्ने, युवाका आर्थिक अवसर विस्तार गर्ने, मानसिक स्वास्थ्य सेवामा पहुँच बढाउने र प्रशासनलाई नागरिकमैत्री बनाउने नीति नै दीर्घकालीन समाधानको आधार बन्न सक्छ।

राज्यले प्रत्येक आत्मदाहको घटनालाई निष्पक्ष रूपमा अनुसन्धान गर्नुपर्छ। यदि कुनै निकायको लापरबाही वा अनुचित व्यवहारले नागरिकलाई चरम निराशातर्फ धकेलेको प्रमाणित हुन्छ भने त्यसको जवाफदेहिता पनि सुनिश्चित हुनुपर्छ। साथै, यदि घटनामा अन्य व्यक्तिगत वा स्वास्थ्यसम्बन्धी कारणहरू छन् भने तीबाट सिकेर रोकथामका उपायहरू पनि सुदृढ गर्न आवश्यक छ।

आगोको भाषा बुझ्ने बेला
इतिहासले देखाएको छ समाजमा असन्तुष्टि लामो समयसम्म दबाइयो भने त्यो कुनै न कुनै रूपमा विस्फोट हुन्छ। त्यो विस्फोट हिंसा, आन्दोलन, मौन विद्रोह वा आत्मविनाशका रूपमा पनि देखिन सक्छ। त्यसैले कुनै पनि संवेदनशील राज्यले आगो निभाउने काम केवल पानीले गर्दैन; उसले न्याय, संवेदना र विश्वासको वर्षा गराउँछ।

सिंहदरबारका अग्ला पर्खालहरू जनताको आक्रोशबाट अलग संसार होइनन्। ती पर्खालभित्र लिइने निर्णयले सडकमा हिँड्ने सामान्य नागरिकको जीवन छुन्छ। यदि राज्यले नागरिकको पीडालाई समयमै सुन्ने, बुझ्ने र सम्बोधन गर्ने संस्कार विकास गर्न सकेन भने अविश्वासको दूरी अझ बढ्न सक्छ।

लोकतन्त्रको सबैभन्दा सुन्दर पक्ष जनताको आवाज सुन्ने क्षमता हो। त्यसैले आजको आवश्यकता आगोको तापसँग प्रतिस्पर्धा गर्नु होइन, त्यसको कारण बुझ्नु हो। राज्यको वास्तविक शक्ति नागरिकलाई डर देखाउनुमा होइन, उनीहरूलाई आशा दिनुमा हुन्छ।

जब नागरिक बाँच्न पाउने अधिकार, सम्मान र न्यायको अनुभूति गर्छ, तब सिंहदरबार केवल सत्ता केन्द्र रहँदैन—त्यो भरोसाको घर बन्छ। तर यदि त्यो भरोसा निरन्तर क्षय हुँदै गयो भने इतिहासले बारम्बार चेतावनी दिनेछ कि कुनै पनि व्यवस्थाको सबैभन्दा ठूलो संकट बाहिरबाट होइन, आफ्नै नागरिकको मौन निराशाबाट सुरु हुन्छ।