व्यवस्था फेरियो, अवस्था उस्तै: ह्वील लकभित्र थुनिएको रोजीरोटी र नागरिकको विरक्ति
नेपालमा राजनीतिक व्यवस्थाहरू बदलिए। राणातन्त्रबाट प्रजातन्त्र, पञ्चायत, बहुदल हुँदै हामी संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रसम्म आइपुग्यौँ। सिंहदरबारको अधिकार गाउँ-गाउँ र नगर-नगरमा पुगेको दाबी गरियो। तर, व्यवस्था बदल्ने तिनै सर्वसाधारण र श्रमजीवी नागरिकको 'अवस्था' भने जहाँको तहीँ छ, बरु अझ थप कष्टकर बन्दै गएको छ।
त्यसो त संविधान फेरियो, सरकार फेरिए, मन्त्री फेरिए, नाराहरू फेरिए। तर एउटा कुरा फेरिएन—गरिबको पीडा। आज पनि हजारौँ नागरिकका लागि बिहानको पहिलो प्रश्न हुन्छ, "आज चुलो कसरी बल्ने ?"
काठमाडौंका सडकमा ह्वील लकले थुनिएका सवारीसँगै थुनिन्छ चालकको रोजीरोटी। नियम पालना गराउन राज्यलाई अधिकार छ, तर नियमको कार्यान्वयन गर्दा नागरिकको जीविकोपार्जन पनि सम्झिनुपर्छ। दिनभरि मजदुरी गरेर साँझ परिवार पाल्ने मानिसका लागि एउटा ह्वील लक केवल कानुनी कारबाही होइन, त्यो त भोकको ताला पनि बन्न सक्छ।
उता, दशकौँदेखि सुकुम्बासी समस्या समाधान गर्ने वाचा गर्ने सरकारहरू बदलिँदै गए। तर समस्या जहाँको त्यहीँ छ। चुनावअघि आश्वासन, चुनावपछि बेवास्ता—यही राजनीतिक संस्कारले हजारौँ परिवारलाई अझै अनिश्चितताको जीवन बाँच्न बाध्य बनाएको छ। सरकार केवल हटाउने, भत्काउने र खाली गराउने होइन, व्यवस्थित बसोबासको जिम्मेवारी पनि लिनुपर्छ।
यतिमै सीमित छैन समाजको पीडा। काठमाडौंको रातोपुल–कालोपुल बीचबाट धोबीखोलामा हाम फालेकी एक महिलाको मृत्यु केवल एउटा समाचार होइन। यो हाम्रो समाज, हाम्रो राज्य र हाम्रो संवेदनशीलताको परीक्षण पनि हो।
आखिर किन मानिसहरू जीवनभन्दा मृत्यु रोज्ने अवस्थासम्म पुगिरहेका छन् ? आर्थिक अभाव, मानसिक तनाव, सामाजिक उपेक्षा वा राज्यको कमजोर सामाजिक सुरक्षा—यी प्रश्नको उत्तर खोज्नु सरकार र समाज दुवैको दायित्व हो।
विगतमा नयाँ बानेश्वरस्थित संघीय संसद् भवन अगाडि इलामका प्रेमप्रसाद आचार्यले गरेको आत्मदाह होस् या हालै त्रिपुरेश्वरमा मुगुका २५ वर्षीय पठाओ चालक गणेश नेपालीले गरेको आत्मदाहको प्रयास— यी केवल व्यक्तिगत आवेगका घटना होइनन्। यी त देशको आर्थिक विसंगति, कठोर राज्य संयन्त्र र न्याय नपाउँदा नागरिकमा पैदा भएको चरम निराशाका जीवन्त र वीभत्स परावर्तन हुन्। त्यसैगरी, रातोपुलबाट धोबीखोलामा हामफालेर ज्यान गुमाउनुपर्ने आम नागरिकको बाध्यताले नेपाली समाज कुन हदसम्म मानसिक र आर्थिक तनावबाट गुज्रिरहेको छ भन्ने कुराको झल्को दिन्छ।
गरिखाने वर्गमाथि राज्यको डण्डा: 'ह्वील लक' भित्र थुनिएको जीविकोपार्जन
काठमाडौँ महानगरपालिकाले सडक व्यवस्थापन र ट्राफिक नियम पालना गराउनु आफैँमा नराम्रो होइन। तर, नियम कार्यान्वयन गराउँदा मानवीय संवेदना र नागरिकको बाँच्न पाउने हकलाई कुल्चिन मिल्दैन।
दुर्गम मुगुबाट आएर काठमाडौँमा 'पठाओ' चलाई आफ्नो र परिवारको हातमुख जोर्ने संघर्ष गरिरहेका गणेश नेपालीका लागि उनको मोटरसाइकल सामान्य सवारी साधन मात्र थिएन, त्यो उनको 'रोजीरोटीको आधार' थियो। निषेधित क्षेत्रमा पार्किङ गरेको भन्दै विकल्पहीन रूपमा ह्वील लक लगाइदिँदा र जरिवानाको त्रासमा पार्दा, एउटा श्रमजीवी युवाले आफ्नो अस्तित्व नै संकटमा परेको महसुस गर्यो।
"नियमले शहर त बन्ला, तर नागरिकको लासमाथि बनेको सुन्दर शहरको के अर्थ ?" यो प्रश्नले आज सिंगो राज्य संयन्त्रलाई गिज्याइरहेको छ।
विज्ञहरू के भन्छन्?
यस किसिमका घटना र देशको वर्तमान परिस्थितिबारे विभिन्न क्षेत्रका विज्ञहरूको धारणा निम्नानुसार रहेको छ:
क) समाजशास्त्रीय दृष्टिकोण: "सामाजिक न्याय र अभिभावकत्वको अभाव"
समाजशास्त्री डा. मीना पौडेलका अनुसार, "नागरिकले राज्य तब महसुस गर्छ जब उसलाई संकट पर्छ। हाम्रा स्थानीय र केन्द्र सरकारहरू नागरिकलाई सहजीकरण गर्ने भन्दा पनि 'परिपक्व शासक' बन्न खोज्दा समस्या आएको हो। एउटा नागरिक सडकमै आगो लगाउन वा नदीमा हामफाल्न तयार हुनु भनेको समाजमा 'सामूहिक निराशा' (Collective Frustration) चरम सीमामा पुग्नु हो। राज्यले नियम मात्रै सिकाउने होइन, जीविकोपार्जनको विकल्प र अभिभावकत्व पनि दिनुपर्छ।"
ख) आर्थिक तथा नीतिगत दृष्टिकोण: "साना व्यवसायीलाई चक्रव्यूह"
अर्थशास्त्री डा. विश्वास गौचन भन्छन्, "प्रेमप्रसाद आचार्यले उठाएका आर्थिक विसंगतिका मुद्दा अझै सम्बोधन भएका छैनन्। नेपालको अर्थतन्त्र ठुला घराना र नीतिगत भ्रष्टाचारको चंगुलमा छ। साना व्यवसायी, स्वरोजगार युवा र श्रमजीवीहरूले बैंकको ऋण, चर्को ब्याजदर, बजारको सिन्डिकेट र प्रशासनिक झन्झट मात्रै बेहोर्नुपर्छ।
देशमै केही गर्छु भन्नेलाई प्रोत्साहन गर्नुको साटो जरिवाना र करको बोझ मात्रै थप्दा युवाहरू कि त विदेश पलायन हुन बाध्य छन्, कि त यस्ता आत्मघाती कदम चाल्न विवश छन्।"
ग) मानसिक स्वास्थ्य तथा मनोविदको विश्लेषण: "पहिचान र अस्तित्वको संकट"
मनोविद करुणा कुँवर भन्छिन्, "आर्थिक अभाव, बेरोजगारी र राज्यको कठोर व्यवहारले मानिसलाई 'इम्पल्सिभ' (आवेगात्मक) निर्णय लिन बाध्य पार्छ। जब एकजना श्रमजीवीले आफ्नो आत्मसम्मानमा लगातार चोट पुगेको र कतैबाट पनि न्याय नपाएको महसुस गर्छ, तब उसले बाँच्नुको अर्थ देख्दैन। धोबीखोलामा हामफाल्ने महिलाको घटना होस् वा गणेश नेपालीको आत्मदाहको प्रयास, यी सबै चरम मानसिक तनाव र डिप्रेसनका उपज हुन्, जसमा राज्यको सामाजिक सुरक्षा संयन्त्र पूर्णतः असफल देखिएको छ।"
शासक फेरिए, सास्ती फेरिएन
प्रचण्ड प्रधानमन्त्री हुँदा संसद् भवन अगाडि प्रेमप्रसादले आत्मदाह गर्दा आम मानिसले सोचेका थिए— अब त सरकार ब्युँझिएला। तर परिस्थिति बदलिएन। अहिले केन्द्रमा नयाँ राजनीतिक शक्ति (रास्वपा) सहितको सरकार र स्थानीय तहमा बालेन साह जस्ता युवा नेतृत्व हुँदासमेत नागरिकले सडकमै आत्मदाहको बाटो रोज्नुपर्ने अवस्था आउनुले एउटा कुरा स्पष्ट पार्छ: नेतृत्वको अनुहार फेरियो, तर काम गर्ने शैली र मानसिकता फेरिएन। व्यवस्था परिवर्तनको वास्तविक अर्थ केवल सिंहदरबारका कुर्सी फेरिनु होइन।
परिवर्तन त्यतिबेला महसुस हुन्छ, जब गरिबको चुलो बल्छ, श्रमिकको सम्मान सुरक्षित हुन्छ, सुकुम्बासीले सुरक्षित आवास पाउँछन् र कुनै नागरिक निराश भएर जीवन अन्त्य गर्ने अवस्थासम्म पुग्दैन।
व्यवस्था फेरिएको दाबी गर्नेहरूका लागि अब प्रश्न एउटै छ—जनताको अवस्था कहिले फेरिन्छ ?
गणेश नेपालीको न्याय माग्दै काठमाडौंमा मुगुवासीको प्रदर्शन
निष्पक्ष छानबिनको माग राहदानी विभाग अगाडि आत्मदाहको प्रयास गरेका मुगुका २६ वर्षीय गणेश नेपालीको न्यायको माग गर्दै मुगुवासीले काठमाडौंमा प्रदर्शन गरेका छन्।
प्रदर्शनकारीहरूले काठमाडौँ महानगर प्रहरी र राज्यको व्यवहारका कारण गणेश नेपाली आत्मदाहको प्रयास गर्न बाध्य भएको आरोप लगाउँदै घटनाको निष्पक्ष छानबिन तथा दोषीमाथि कारबाहीको माग गरेका छन्।
प्रदर्शनका क्रममा प्रधानमन्त्री वालेन्द्र शाहविरुद्ध पनि नाराबाजी गरिएको थियो।
उनीहरूले ‘बेरोजगारलाई गरिखान दे’, ‘घटनाको निष्पक्ष छानबिन गर’, ‘नागरिक मार्न पाइँदैन’, ‘राज्य आतंक बन्द गर’ लगायतका नारा लगाएका थिए।
मुगुको सोरु गाउँपालिका–१ का २६ वर्षीय गणेश नेपालीले बिहीबार दिउँसो राहदानी विभाग अगाडि आफ्नै मोटरसाइकलबाट पेट्रोल निकालेर शरीरमा खन्याई आगो लगाएका थिए।
घटनाअघि महानगर प्रहरीले उनको मोटरसाइकलमा ह्वील लक लगाएको र त्यसै विषयमा विवाद भएपछि उनले आत्मदाहको प्रयास गरेको प्रहरीले जनाएको छ।
रातोपुलबाट धोबीखोलामा हामफालेर मृत्यु भएकी महिलाको घटनामा पनि निष्पक्ष छानबिनको माग
काठमाडौंको रातोपुल–कालोपुल बीचबाट धोबीखोलामा हामफालेर ज्यान गुमाएकी महिलाको घटनाबारे पनि निष्पक्ष छानबिन हुनुपर्ने माग उठ्न थालेको छ।
घटनाको वास्तविक कारण, महिलालाई आत्मघाती कदम चाल्न बाध्य बनाउने परिस्थितिलगायत सबै पक्षको गहिरो अनुसन्धान गरी सत्यतथ्य सार्वजनिक गर्न सरोकारवालाले माग गरेका छन्।
यस्ता घटनाले मानसिक स्वास्थ्य, सामाजिक सुरक्षा तथा नागरिकको सुरक्षासम्बन्धी विषयमा राज्य थप संवेदनशील हुनुपर्ने आवश्यकता औंल्याएको छ। प्रहरीले घटनाबारे आवश्यक अनुसन्धान भइरहेको जनाएको छ।
