न्यूज अभियान
हरेक खबर विशेष खबर

काठमाडौं । विपद्को पूर्वसूचना जति महत्वपूर्ण छ, विपत्तिपछि पनि सञ्चार जीवित राख्नु त्यति नै आवश्यक छ। गत वर्ष, ४ सेप्टेम्बर २०२५ मा म लाङटाङ हिमाल क्षेत्रमा पदयात्रामा थिएँ।

लामो पदयात्राका क्रममा मोबाइल फोनको कमजोर कनेक्टिभिटीसँग बारम्बार सामना भयो। कतै सिग्नल आउँथ्यो, कतै हराउँथ्यो। कहिलेकाहीँ एउटा–दुईवटा बार देखिन्थ्यो र केहीबेरपछि फेरि हराउँथ्यो।

त्यही अनुभवबीच मैले हतार–हतार फेसबुकमा केही हरफ लेखेको थिएँ। त्यो सामान्य यात्रासंस्मरणजस्तो थियो। तर त्यसमा मैले नेपालको सञ्चार प्रविधिको विकासक्रम सम्झिएको थिएँ—एमेच्योर रेडियोदेखि स्याटेलाइट फोन, एफएम, निजी टेलिभिजन, पेजर र मोबाइलसम्म।

त्यतिबेला मलाई थाहा थिएन, ठीक एक वर्षपछि त्यही लाङटाङ क्षेत्रसँग जोडिएको एउटा प्राकृतिक घटनाले ती पुराना हरफलाई फेरि सम्झाइदिनेछ। २६ अगस्ट २०२६।

हिमाली क्षेत्रमा भएको ठूलो हिम–चट्टान तथा पानीको तीव्र बहावले नदी प्रणालीमा असाधारण बाढीको अवस्था सिर्जना गर्योा। यसलाई भावनात्मक अर्थमा मैले ‘हिमायन सुनामी’ भनेको छु।

वैज्ञानिक अर्थमा भने यो समुद्री सुनामी होइन; हिमाली भूभागमा हिम, चट्टान, माटो र पानी मिसिएर अत्यन्त तीव्र गतिमा तलतिर बग्ने डेब्रिस फ्लड/फ्ल्यास फ्लडको प्रकृतिसँग सम्बन्धित घटना हो।

यस विपत्तिले हामीलाई धेरै प्रश्न सोधेको छ। त्यसमध्ये एउटा प्रश्न मौसम पूर्वानुमान र पूर्वसूचनाको हो। अर्को, त्यति नै महत्वपूर्ण प्रश्न—विपत्ति सुरु भएपछि सञ्चार कसरी जीवित राख्ने?

पूर्वसूचना र सञ्चार एउटै कुरा होइन
प्राकृतिक विपत्तिको जोखिम घटाउन आधुनिक विज्ञानले तीनवटा कुरामा जोड दिन्छ—जोखिमको पहिचान, पूर्वानुमान/पूर्वसूचना र प्रभावकारी प्रतिक्रिया। हिमाली नेपालका लागि यो झन् महत्वपूर्ण छ।

हिमनदी, हिमताल, अत्यधिक वर्षा, पहिरो, हिम–चट्टान पतन र नदीको असामान्य बहावजस्ता जोखिम एकअर्कासँग सम्बन्धित हुन सक्छन्। त्यसैले मौसमको सामान्य पूर्वानुमान मात्र पर्याप्त हुँदैन। मौसम, भूगर्भ, हिमनदी र नदीको वास्तविक अवस्थालाई जोडेर हेर्ने एकीकृत पूर्वसूचना प्रणाली आवश्यक हुन्छ।

नेपालको आफ्नै पूर्वानुमान क्षमता बलियो बनाउनुपर्छ। त्यति मात्र होइन, हिमाली क्षेत्रमा हामीसँग जोडिएका छिमेकी मुलुकसँग पनि वास्तविक समयको सूचना आदान–प्रदान प्रभावकारी हुनुपर्छ।

तर पूर्वसूचना पत्ता लगाउनु मात्र पर्याप्त छैन। त्यो सूचना सही व्यक्तिसम्म, सही समयमा र भरपर्दो माध्यमबाट पुग्नुपर्छ।

मोबाइल फोनमा अलर्ट पठाइयो भने मात्र पूर्वसूचना प्रभावकारी हुँदैन। दुर्गम गाउँमा नेटवर्क छैन भने? बिजुली छैन भने? मानिसको फोन बन्द छ भने? वा स्थानीय मोबाइल टावर नै बाढीले बगायो भने?

त्यसैले पूर्वसूचना प्रणालीसँगै बहुस्तरीय सञ्चार प्रणाली आवश्यक हुन्छ। विपत्तिपछि सबैभन्दा पहिले के मौन हुन्छ? हामी आधुनिक सञ्चारमा धेरै निर्भर भइसकेका छौँ।

मोबाइल फोन,  इन्टरनेट, फाइबर, पीएसटीएन टेलिफोन, एफएम रेडियो, टेलिभिजन, डिजिटल नेटवर्क यी सबैले सामान्य अवस्थामा अभूतपूर्व सुविधा दिएका छन्।

तर ठूलो प्राकृतिक विपत्तिको समयमा एउटा साझा कमजोरी देखिन सक्छ—यीमध्ये धेरै प्रणाली प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा बिजुली, टावर, केबल, फाइबर, ब्याकहाउल, प्रसारण केन्द्र र भौतिक पूर्वाधारमा निर्भर छन्।
बाढीले सडक र पुल बगाउँछ।

त्यससँगै फाइबर पनि काटिन सक्छ। बिजुलीका संरचना क्षतिग्रस्त हुन्छन्। मोबाइल टावर बन्द हुन सक्छन्। प्रसारण केन्द्रसम्म पुग्ने लिंक अवरुद्ध हुन सक्छ। अनि मानिससँग मोबाइल त हुन्छ, तर मोबाइल नेटवर्क हुँदैन। यसपटकको विपत्तिले यही कमजोरीलाई अझ स्पष्ट बनाएको छ। त्यसैले अब हाम्रो प्रश्न यस्तो हुनुपर्छ—हाम्रो सञ्चार प्रणाली कति आधुनिक छ? 

भन्नुभन्दा पहिले, विपत्तिपछि हाम्रो सञ्चार प्रणाली कति समयसम्म काम गर्न सक्छ? यो प्रश्न बढी मननीय छ।

एउटा पुरानो प्रविधिको सम्झना
यही प्रश्नले मलाई धेरै वर्ष पुरानो एमेच्योर रेडियोको सम्झना गरायो। एक समय नेपालमा सरकारले एमेच्योर रेडियो सञ्चालनका लागि लाइसेन्स दिने व्यवस्था गरेको थियो।

धेरै मानिसले यसको तालिम पनि लिएका थिए। त्यतिबेला यसको मूल अवधारणा सरल थियो— सामान्य सञ्चार प्रणाली असफल भयो भने, प्रशिक्षित व्यक्तिले रेडियोमार्फत वैकल्पिक सञ्चार कायम राख्न सकून्।

आजको मोबाइल र इन्टरनेटको युगमा एमेच्योर रेडियो पुरानो प्रविधिजस्तो लाग्न सक्छ। तर विपद्को समयमा प्रविधिको मूल्यांकन त्यसको नयाँपनबाट हुँदैन। त्यो संकटमा काम गर्छ कि गर्दैन भन्नेबाट हुन्छ। एमेच्योर रेडियोको महत्व यहीँ छ।

यसले मोबाइल अपरेटरको नेटवर्कलाई प्रतिस्थापन गर्दैन। इन्टरनेटको विकल्प पनि होइन। तर ती प्रणाली असफल भएको अवस्थामा अर्को सञ्चार तहका रूपमा काम गर्न सक्छ। यही अवधारणालाई आधुनिक भाषामा redundancy र resilience भनिन्छ।

हिमालमा स्याटेलाइट फोन किन आवश्यक भयो?
हिमालमा सञ्चारको समस्या हामीले धेरै पहिलेदेखि भोग्दै आएका छौँ। पर्वतारोहणका क्रममा दुर्घटना हुँदा सूचना पठाउन कठिन हुन्थ्यो। उद्धारका लागि खबर पुग्न समय लाग्थ्यो। कतिपय अवस्थामा खबर नै समयमै पुग्दैनथ्यो। पछि स्याटेलाइट फोन आयो।

महँगो र सीमित पहुँचको प्रविधिबाट सुरु भएको यसको प्रयोग क्रमशः जोखिमपूर्ण तथा दुर्गम क्षेत्रमा उपयोगी साधन बन्यो।

यसले एउटा महत्वपूर्ण कुरा सिकायो—सञ्चारको आवश्यकता ठाउँअनुसार फरक हुन्छ।

शहरमा मोबाइल पर्याप्त हुन सक्छ। तर हिमालमा मोबाइलसँगै स्याटेलाइट सञ्चार आवश्यक हुन सक्छ।

त्यसैगरी, ठूलो विपत्तिको समयमा मोबाइलसँगै अर्को स्वतन्त्र सञ्चार प्रणाली आवश्यक हुन सक्छ।

ट्रान्जिस्टरदेखि मोबाइलसम्मको यात्रा
नेपालमा सञ्चार प्रविधिको विकास आफैँमा एउटा सामाजिक परिवर्तनको कथा हो। एक समय रेडियो ट्रान्जिस्टर राख्न पनि अनुमति चाहिन्थ्यो। रेडियोमार्फत बाहिरी संसारका समाचार सुन्नु आजको जस्तो सहज थिएन।

पछि रेडियोमा लगाइएको नियन्त्रण घट्दै गयो। एफएम आयो। निजी क्षेत्रको आवाज सुनिन थाल्यो। त्यसपछि टेलिभिजनको क्षेत्रमा पनि निजी सहभागिता विस्तार भयो। पेजर आयो। त्यो पनि केही वर्षमै पुरानो भयो।
मोबाइल आयो। आज स्मार्टफोन हाम्रो हातमा संसार बोकेर हिँड्ने माध्यम बनेको छ।

सञ्चार प्रविधिको यो परिवर्तनमा म स्वयं पनि कुनै समय सञ्चार मन्त्रालयको जिम्मेवारीमा रहेर नजिकबाट जोडिएको थिएँ।

एफएमको विस्तार, निजी क्षेत्रको टेलिभिजनमा प्रवेश र मोबाइललगायतका प्रविधिको विकाससँग सम्बन्धित त्यो समय अहिले सम्झँदा एउटा कुरा स्पष्ट हुन्छ—सञ्चार प्रविधि केवल उपकरणको विकास होइन; यो समाजको परिवर्तन पनि हो। तर त्यस विकासको अर्को पक्ष पनि छ।

हामी जति धेरै एउटै डिजिटल संरचनामा निर्भर हुँदै गएका छौँ, त्यसको असफलताले त्यति नै ठूलो असर पार्न सक्छ।

अब एमेच्योर रेडियोलाई नयाँ दृष्टिले हेर्ने समयः म एमेच्योर रेडियोलाई विगतमा फर्किने प्रस्तावका रूपमा हेर्दिनँ। यसलाई आधुनिक विपद् व्यवस्थापनको एउटा पूरक सञ्चार प्रणालीका रूपमा हेर्नुपर्छ। उदाहरणका लागि— जोखिमयुक्त हिमाली क्षेत्रमा प्रशिक्षित एमेच्योर रेडियो अपरेटरको स्थानीय सञ्जाल हुन सक्छ।

स्थानीय प्रशासनसँग समन्वय गर्न सकिन्छ। रेडियो सेटसँगै ब्याट्री, सोलार पावर वा अन्य वैकल्पिक ऊर्जा स्रोतको व्यवस्था गर्न सकिन्छ।

वर्षमा केहीपटक आपत्कालीन सञ्चार अभ्यास गर्न सकिन्छ। प्रहरी, सेना, स्वास्थ्य संस्था, स्थानीय सरकार, उद्धार टोली र रेडियो अपरेटरबीच सम्पर्कको अभ्यास गर्न सकिन्छ।

यसरी तयार गरिएको प्रणाली विपत्तिको दिन मात्र होइन, खोज तथा उद्धार, पर्वतारोहण दुर्घटना, दुर्गम क्षेत्रमा सम्पर्क विच्छेदजस्ता परिस्थितिमा पनि उपयोगी हुन सक्छ।

विश्वका धेरै देशमा विपद् सञ्चारका लागि एमेच्योर रेडियोको यही पूरक भूमिका अझै कायम छ। नेपालले पनि आफ्नो भौगोलिक अवस्थालाई हेरेर यसको उपयोगितालाई नयाँ ढंगले मूल्यांकन गर्न सक्छ।

प्रविधि पुरानो होइन, सोच पुरानो हुन सक्छः कुनै प्रविधि पुरानो हुँदैमा त्यसको उपयोगिता समाप्त हुँदैन। कम्पास आज पनि प्रयोग हुन्छ। रेडियो पनि हुन्छ। स्याटेलाइट फोन पनि हुन्छ। मोबाइल पनि हुन्छ। फाइबर पनि हुन्छ। यीमध्ये एउटाले अर्कोको स्थान लिनुपर्दैन। संकटको अवस्थामा तिनीहरू एकअर्काको सुरक्षा तह बन्न सक्छन्।

हामीले एउटा यस्तो सञ्चार प्रणाली बनाउनुपर्छ,   जहाँ—मोबाइल असफल भयो भने अर्को माध्यम होस्। फाइबर काटियो भने वायरलेस होस्। स्थलीय नेटवर्क बन्द भयो भने स्याटेलाइट होस्।

मुख्य विद्युत् आपूर्ति बन्द भयो भने वैकल्पिक ऊर्जा होस्। र यी सबै प्रणालीमा समस्या आयो भने पनि स्थानीय स्तरमा सीमित भए पनि काम गर्न सक्ने अर्को माध्यम होस्। यही हो सञ्चारको resilience।

लाङटाङको त्यो दिन फेरि सम्झन्छुः गत वर्ष लाङटाङमा मैले हतार–हतार लेखेको थिएँ— “नेट समात्छ, छोड्छ।” त्यो बेला मेरो समस्या एउटा यात्रुको समस्या थियो।

आज त्यसलाई सम्झँदा त्यो एउटा ठूलो राष्ट्रिय प्रश्नको सानो संकेतजस्तो लाग्छ। लाङटाङको त्यो शान्त हिमाली भूगोलमा म मोबाइलको सिग्नल खोजिरहेको थिएँ।

एक वर्षपछि त्यही भूगोलबाट आएको प्राकृतिक प्रहारले हामीलाई अर्को कुरा खोज्न बाध्य बनाएको    छ—संकटमा पनि नटुट्ने सञ्चार।

हामीले अब केवल मौसम पूर्वानुमानमा लगानी गरेर पुग्दैन। पूर्वसूचना प्रणालीमा लगानी गर्नुपर्छ। त्यो सूचना जनतासम्म पुर्या उने माध्यममा लगानी गर्नुपर्छ। र सबैभन्दा महत्वपूर्ण—विपत्ति आएपछि पनि सञ्चारलाई जीवित राख्ने वैकल्पिक संरचनामा लगानी गर्नुपर्छ।

अन्त्यमा, अगस्ट २६ को घटनालाई केवल एउटा असाधारण प्राकृतिक विपत्तिका रूपमा सम्झेर हामी अगाडि बढ्यौँ भने यसको ठूलो पाठ छुट्न सक्छ। यसले हामीलाई कम्तीमा चारवटा कुरा सम्झाएको  छ—पहिलो, हिमाली जोखिमको वैज्ञानिक अध्ययन र निगरानी अझ बलियो हुनुपर्छ।

दोस्रो, नेपालले प्रभावकारी पूर्वसूचना प्रणाली विकास गर्नुपर्छ र सीमापार सूचना आदान–प्रदानलाई व्यवहारिक बनाउनुपर्छ। तेस्रो, पूर्वसूचना पाएपछि मानिससम्म पुग्ने सञ्चार प्रणाली बहुस्तरीय हुनुपर्छ।

चौथो, मुख्य सञ्चार प्रणाली असफल भएको अवस्थामा काम गर्न सक्ने वैकल्पिक सञ्चार संरचना तयार राख्नुपर्छ।

एमेच्योर रेडियो त्यसमध्ये एउटा हुन सक्छ। यो मोबाइलको विकल्प होइन। इन्टरनेटको विकल्प होइन। तर मोबाइल र इन्टरनेट असफल भएको दिन उपयोगी हुन सक्ने एउटा अतिरिक्त जीवनरेखा हो।

गत वर्ष लाङटाङमा कमजोर मोबाइल सिग्नल समातेर लेखिएका मेरा केही हरफ आज फेरि सम्झिएको छु।

त्यतिबेला म एउटा यात्रु थिएँ।आज देशले एउटा ठूलो विपत्तिको अनुभव गरिसकेको छ।  सायद यस अनुभवबाट हामीले एउटा साधारण तर महत्वपूर्ण पाठ लिन सक्छौँ—सञ्चारको सबैभन्दा राम्रो प्रणाली त्यो मात्र होइन, जसले सामान्य दिनमा राम्रो काम गर्छ।

सबैभन्दा भरपर्दो प्रणाली त्यो हो, जसले असामान्य दिनमा पनि केही न केही बोलिरहन सक्छ। हिमालसँग हामी प्रकृतिको शक्ति रोक्न सक्दैनौँ।

तर विपत्तिपछि मानिसलाई मानिससँग जोडिराख्ने हाम्रो क्षमता भने हामी आफैँ निर्माण गर्न सक्छौँ। त्यसका लागि आधुनिक प्रविधिसँगै केही पुराना तर प्रमाणित प्रविधिलाई पनि नयाँ दृष्टिले हेर्नुपर्ने समय आएको छ।
सायद, तीमध्ये एउटा—एमेच्योर रेडियो पनि हो।