न्यूज अभियान
हरेक खबर विशेष खबर

अमर प्रहरीको बलिदानलाई सलाम, राष्ट्रसेवामा समर्पित प्रहरीलाई सम्मान; तर काम, कर्तव्य, अधिकार, पारदर्शिता र जवाफदेहितामा नागरिकले प्रश्न उठाउनै नपर्ने संस्थागत संस्कार निर्माण गर्नु आजको आवश्यकता।
काठमाडौं । कुनै राष्ट्रको सुरक्षा बन्दुकको नालले मात्र सुनिश्चित हुँदैन, वर्दीको चमकले मात्र नागरिकको मन जितिँदैन र शक्तिको प्रदर्शनले मात्रै राज्यप्रतिको विश्वास बलियो हुँदैन।

राष्ट्रको वास्तविक सुरक्षा त्यतिबेला सुनिश्चित हुन्छ, जब नागरिकले आफ्नो जीवन, सम्पत्ति, स्वतन्त्रता र सम्मान सुरक्षित रहेको अनुभूति गर्छन्। प्रहरीको वास्तविक प्रतिष्ठा त्यतिबेला स्थापित हुन्छ, जब न्याय खोज्दै प्रहरीको ढोकामा पुगेको नागरिकले आफ्नो पहुँच, हैसियत, आर्थिक अवस्था वा राजनीतिक सम्बन्धका आधारमा होइन, कानुनका आधारमा न्याय पाउने विश्वास गर्छ।

७१औँ प्रहरी दिवस–२०८३ का अवसरमा नेपाल प्रहरीका ती अमर प्रहरीप्रति उच्च सम्मान व्यक्त गरौँ, जसले मुलुक र नागरिकको सुरक्षाका खातिर आफ्नो जीवन उत्सर्ग गरे। उनीहरूको बलिदान राष्ट्रको गौरवशाली इतिहासमा अंकित त्यस्तो अक्षर हो, जसलाई समयको आँधीले मेटाउन सक्दैन। उनीहरूले बगाएको रगतमा राष्ट्रभक्तिको सुगन्ध छ, उनीहरूले छाडेको अधुरो यात्रामा कर्तव्यको सन्देश छ र उनीहरूको त्यागमा सुरक्षित समाज निर्माणको सङ्कल्प लुकेको छ।

तर अमर प्रहरीप्रति श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्नुको अर्थ उनीहरूको बलिदानलाई औपचारिक समारोह, फूलमाला, भाषण र प्रशंसाका शब्दमा सीमित राख्नु होइन। उनीहरूले जोगाउन खोजेको राष्ट्रलाई अझ सुरक्षित बनाउनु, उनीहरूले सेवा गरेका नागरिकको सम्मानलाई अझ उचाइमा पुर्‍याउनु र उनीहरूले प्रतिनिधित्व गरेको संस्थालाई अझ निष्पक्ष, पारदर्शी तथा उत्तरदायी बनाउनु नै उनीहरूप्रतिको सच्चा सम्मान हो।

प्रहरी दिवसको मूल सन्देश पनि यही हुनुपर्छ—प्रहरीको काम, कर्तव्य, अधिकार, पारदर्शिता, जिम्मेवारी र जवाफदेहितामाथि नागरिकले शङ्का गर्नुपर्ने अवस्था किन उत्पन्न हुन्छ? अनि त्यस्तो अवस्था अन्त्य गर्न प्रहरी सङ्गठनले के गर्नुपर्छ?
यो प्रश्न प्रहरीको सम्मान घटाउन होइन, सम्मानलाई अझ विश्वसनीय बनाउन उठाइएको हो। किनकि प्रश्नबाट भाग्ने संस्थाभन्दा प्रश्नको तथ्यपूर्ण उत्तर दिन सक्ने संस्था बलियो हुन्छ।

आलोचनासँग डराउने नेतृत्वभन्दा आलोचनाबाट कमजोरी पहिचान गर्ने नेतृत्व परिपक्व हुन्छ। नागरिकको आवाजलाई चुनौती ठान्ने व्यवस्थाभन्दा नागरिकको गुनासोलाई सुधारको अवसर मान्ने व्यवस्था लोकतान्त्रिक हुन्छ।

वर्दीको सम्मान, बलिदानको इतिहास
नेपाल प्रहरीको इतिहास केवल अपराध अनुसन्धान, शान्तिसुरक्षा र कानुन कार्यान्वयनको इतिहास होइन।यो कठिन परिस्थितिमा जिम्मेवारी निर्वाह गर्ने प्रहरी कर्मचारीको साहस, जोखिमबीच सेवा गर्ने प्रतिबद्धता र नागरिकको सुरक्षाका लागि जीवन अर्पण गर्ने अमर प्रहरीको बलिदानको इतिहास पनि हो।

कुनै प्रहरी कर्मचारीले ड्युटीमा निस्कँदा आफू फर्किएर आउँछु भन्ने सुनिश्चितता लिएर घर छाड्न सक्दैन। सडकको भिड, अपराधीको प्रतिरोध, प्राकृतिक विपत्ति, हिंसात्मक घटना र जोखिमपूर्ण अनुसन्धानका बीच उसले आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्नुपर्छ। अरू नागरिक सुरक्षित भएर निदाइरहेका बेला रातभरि सुरक्षा पहरामा खटिनु, विपत्तिमा फसेका मानिसको उद्धारमा जुट्नु र संकटमा परेका नागरिकलाई सहयोग गर्नु प्रहरी सेवाका कठिन तर महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन्।

त्यसैले प्रहरीको योगदानलाई हल्का रूपमा लिन मिल्दैन। राष्ट्रको सुरक्षामा खटिएका प्रहरी कर्मचारीको मनोबल, व्यावसायिक क्षमता, सेवा सुविधा, तालिम, स्वास्थ्य र सुरक्षाको सुनिश्चितता राज्यको दायित्व हो। कर्तव्य निर्वाह गर्दा ज्यान गुमाएका प्रहरीका परिवारलाई सम्मान, संरक्षण र आवश्यक सहयोग उपलब्ध गराउनु पनि राज्यको नैतिक तथा संस्थागत जिम्मेवारी हो।

तर यहाँ अर्को सत्य पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। प्रहरी कर्मचारीले जोखिमपूर्ण काम गर्छन् भन्दैमा संस्थाका सबै काम स्वतः सही ठहरिँदैनन्। कुनै कर्मचारीले गरेको राम्रो कामले संस्थाको गौरव बढाउँछ भने गलत कामले जनविश्वास कमजोर पार्न सक्छ। त्यसैले व्यक्तिगत साहस र संस्थागत जवाफदेहितालाई एकअर्काको विकल्प होइन, परिपूरकका रूपमा बुझ्नुपर्छ।

अमर प्रहरीको बलिदानलाई सम्मान गर्ने हो भने उनीहरूले प्रतिनिधित्व गरेको वर्दीलाई स्वार्थ, पक्षपात, अनुचित दबाब र अधिकारको दुरुपयोगबाट जोगाउनुपर्छ। वर्दीको गरिमा पदमा होइन, चरित्रमा देखिनुपर्छ। दर्जाको उचाइभन्दा इमानदारीको उचाइ ठूलो हुनुपर्छ। अधिकारको प्रभावभन्दा न्यायको प्रभाव बलियो हुनुपर्छ।

नागरिकको प्रश्न : प्रहरीको कमजोरी होइन, लोकतन्त्रको शक्ति
लोकतन्त्रमा प्रहरी नागरिकभन्दा माथि रहेको कुनै निरङ्कुश शक्ति होइन। प्रहरी राज्यको कानुनसम्मत अधिकार प्रयोग गर्ने संस्था हो। त्यसैले उसको अधिकारको सीमा कानुनले निर्धारण गर्छ र उसको कार्यसम्पादनको मूल्याङ्कन सार्वजनिक हित तथा नागरिकको अधिकारको कसौटीमा हुन्छ।

नागरिकले प्रहरीको कामबारे प्रश्न उठाउनु असामान्य कुरा होइन। उजुरी किन दर्ता भएन? अनुसन्धानमा ढिलाइ किन भयो? पीडितको भनाइ किन सुनिएन? पक्राउ गर्दा कानुनी प्रक्रिया पालना भयो कि भएन? सार्वजनिक पदमा रहेको व्यक्तिमाथि अनुसन्धान गर्दा निष्पक्षता कायम रह्यो कि रहेन? यस्ता प्रश्न लोकतान्त्रिक समाजमा स्वाभाविक छन्।

तर प्रश्नको अर्को पाटो पनि छ। प्रहरी कार्यालयमा पुगेको नागरिकले हरेकपटक आफ्नो अधिकार सम्झाउनुपर्ने अवस्था किन आउनुपर्छ? पीडितले आफ्नो पीडा सुनाउन पहुँच खोज्नुपर्ने किन? अनुसन्धानको प्रगतिबारे जानकारी पाउन नागरिकले पटकपटक धाउनुपर्ने किन? प्रहरीको निर्णय कानुनअनुसार भएको छ भन्ने विश्वास दिलाउन संस्थाले थप स्पष्टीकरण दिनुपर्ने अवस्था किन सिर्जना हुन्छ?

यहीँबाट संस्थागत सुधारको बहस सुरु हुन्छ
लक्ष्य नागरिकले प्रश्न गर्न नपाउने वातावरण बनाउनु होइन; नागरिकले प्रश्न उठाउनुपर्ने कारण नै न्यून हुने गरी काम गर्नु हो। नागरिकको मुख बन्द गरेर होइन, गुनासो जन्माउने कमजोरी हटाएर प्रहरीप्रतिको भरोसा बढाउनुपर्छ।
प्रहरीको काम पारदर्शी, निर्णय कानुनसम्मत, अनुसन्धान निष्पक्ष र व्यवहार नागरिकमैत्री भयो भने अनावश्यक शङ्काको ठाउँ स्वतः साँघुरिन्छ। कुनै उजुरीमाथि कानुनअनुसार कारबाही अघि बढाइएको छ, अनुसन्धानका चरण व्यवस्थित छन् र निर्णयको आधार स्पष्ट छ भने संस्थाले आफ्नो विश्वसनीयता व्यवहारबाट प्रमाणित गर्न सक्छ।

यसको अर्थ प्रत्येक अनुसन्धानको गोप्य विवरण सार्वजनिक गर्नुपर्छ भन्ने होइन। अपराध अनुसन्धानका संवेदनशील सूचना, पीडितको गोपनीयता, साक्षीको सुरक्षा र प्रमाणको संरक्षण आवश्यक हुन्छ। तर गोपनीयताको नाममा गैरकानुनी ढिलाइ, अनुचित व्यवहार वा जवाफदेहिताबाट पन्छिने प्रवृत्तिलाई संरक्षण दिन मिल्दैन। पारदर्शिता र अनुसन्धानको गोपनीयताबीच कानुनसम्मत सन्तुलन कायम गर्नु नै व्यावसायिकताको पहिचान हो।

नेपाल प्रहरी : वर्दीको गौरवदेखि नागरिकको भरोसासम्म

वर्दी केवल शरीरमा सजिने पोसाक होइन, यो राष्ट्रप्रतिको समर्पण, कर्तव्यप्रतिको निष्ठा र नागरिकको सुरक्षाका लागि गरिएको मौन प्रतिज्ञा हो। नेपाल प्रहरीको वर्दीमा सजिएको प्रत्येक काँधले राज्यको जिम्मेवारी बोकेको हुन्छ भने प्रत्येक पाइला नागरिकको शान्ति, सुरक्षा र न्यायको बाटोतर्फ अग्रसर हुनुपर्छ। अपराधको अँध्यारो चिर्ने साहस, विपत्तिमा जीवन बचाउने संवेदना र अन्यायविरुद्ध उभिने निर्भीकता नै प्रहरीको वास्तविक गहना हुन्।

कर्तव्यको वेदीमा जीवन अर्पण गर्ने अमर प्रहरीहरूको बलिदान इतिहासका पानामा मात्र सीमित छैन, त्यो राष्ट्रको आत्मामा कुँदिएको अमिट अक्षर हो। तर वर्दीको सम्मान सलामी र पदकले मात्रै उँचो हुँदैन। यसको उचाइ नागरिकप्रतिको व्यवहार, निष्पक्ष अनुसन्धान, पारदर्शी कार्यशैली र जवाफदेहिताले निर्धारण गर्छ। कानुन कार्यान्वयन गर्ने हात आफैँ कानुनको सीमाभित्र रहनुपर्छ। शक्तिको प्रदर्शनभन्दा सेवाको अनुभूति र आदेशभन्दा न्यायको आभास नागरिकले पाउनुपर्छ।

प्रहरी दिवसको सन्देश पनि यही हो—प्रहरीको प्रतिष्ठा नागरिकको विश्वासमा फुल्छ, निष्पक्षतामा फल्छ र इमानदारीमा झाँगिन्छ। वर्दीको गौरव जोगाउनु भनेको वर्दीभित्रको मानवीयता जोगाउनु हो। नेपाल प्रहरी तब मात्रै जनताको सच्चा भरोसा बन्न सक्छ, जब नागरिकले प्रहरी देख्दा भय होइन, सुरक्षाको अनुभूति गर्छन्; शंका होइन, न्यायको आशा राख्छन्।

 नेपाल प्रहरी : वर्दीको गौरवदेखि नागरिकको भरोसासम्म वर्दी केवल शरीरमा सजिने पोसाक होइन, यो राष्ट्रप्रतिको समर्पण, कर्तव्यप्रतिको निष्ठा र नागरिकको सुरक्षाका लागि गरिएको मौन प्रतिज्ञा हो। नेपाल प्रहरीको वर्दीमा सजिएको प्रत्येक काँधले राज्यको जिम्मेवारी बोकेको हुन्छ भने प्रत्येक पाइला नागरिकको शान्ति, सुरक्षा र न्यायको बाटोतर्फ अग्रसर हुनुपर्छ। अपराधको अँध्यारो चिर्ने साहस, विपत्तिमा जीवन बचाउने संवेदना र अन्यायविरुद्ध उभिने निर्भीकता नै प्रहरीको वास्तविक गहना हुन्।

कर्तव्यको वेदीमा जीवन अर्पण गर्ने अमर प्रहरीहरूको बलिदान इतिहासका पानामा मात्र सीमित छैन, त्यो राष्ट्रको आत्मामा कुँदिएको अमिट अक्षर हो। तर वर्दीको सम्मान सलामी र पदकले मात्रै उँचो हुँदैन। यसको उचाइ नागरिकप्रतिको व्यवहार, निष्पक्ष अनुसन्धान, पारदर्शी कार्यशैली र जवाफदेहिताले निर्धारण गर्छ। कानुन कार्यान्वयन गर्ने हात आफैँ कानुनको सीमाभित्र रहनुपर्छ। शक्तिको प्रदर्शनभन्दा सेवाको अनुभूति र आदेशभन्दा न्यायको आभास नागरिकले पाउनुपर्छ।

प्रहरी दिवसको सन्देश पनि यही हो—प्रहरीको प्रतिष्ठा नागरिकको विश्वासमा फुल्छ, निष्पक्षतामा फल्छ र इमानदारीमा झाँगिन्छ। वर्दीको गौरव जोगाउनु भनेको वर्दीभित्रको मानवीयता जोगाउनु हो। नेपाल प्रहरी तब मात्रै जनताको सच्चा भरोसा बन्न सक्छ, जब नागरिकले प्रहरी देख्दा भय होइन, सुरक्षाको अनुभूति गर्छन्; शंका होइन, न्यायको आशा राख्छन्।

अधिकारको अर्थ मनपरी होइन, कानुनको जिम्मेवारी
प्रहरीसँग कानुन कार्यान्वयन गर्ने अधिकार छ। अपराध नियन्त्रण, अनुसन्धान, पक्राउ, शान्तिसुरक्षा कायम गर्ने र नागरिकको जीवन तथा सम्पत्तिको संरक्षण गर्ने जिम्मेवारी पनि छ। तर अधिकारको प्रयोगमा सीमा नहुने हो भने त्यही अधिकार नागरिकका लागि भयको कारण बन्न सक्छ।

राज्यले प्रहरीलाई अधिकार दिनुको उद्देश्य नागरिकमाथि शासन गर्नु होइन, नागरिकलाई अपराध र असुरक्षाबाट जोगाउनु हो। प्रहरीको शक्ति कानुनबाट उत्पन्न हुन्छ; त्यसको औचित्य नागरिकको सुरक्षा र न्यायबाट पुष्टि हुन्छ। त्यसैले अधिकार प्रयोग गर्दा कानुनी आधार, आवश्यकताको औचित्य, समानुपातिकता र मानव अधिकारको सम्मान अनिवार्य हुन्छ।

कसैलाई पक्राउ गर्नु परे कानुनले तोकेको प्रक्रिया पालना हुनुपर्छ। अनुसन्धान गर्दा प्रमाणलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। आरोप लाग्दैमा कसैलाई अपराधी घोषणा गर्न मिल्दैन। दोष प्रमाणित गर्ने काम अदालतको अधिकारक्षेत्रभित्र पर्छ। प्रहरीको जिम्मेवारी निष्पक्ष अनुसन्धान गरेर कानुनी प्रक्रिया अघि बढाउनु हो, सार्वजनिक दबाब वा व्यक्तिगत धारणाका आधारमा कसैलाई दोषी ठहर गर्नु होइन।

प्रहरीको अधिकारमाथि प्रश्न उठ्दा त्यसलाई संस्थाविरुद्धको आक्रमणका रूपमा मात्र व्याख्या गर्नु पनि उचित हुँदैन। अधिकारको प्रयोगबारे स्पष्टता खोज्नु नागरिकको वैध चासो हो। कुनै काम कानुनअनुसार गरिएको छ भने त्यसको आधार प्रस्तुत गर्न सक्नुपर्छ। गल्ती भएको छ भने त्यसलाई स्वीकार गरेर सुधार गर्न सक्नुपर्छ।

कानुनको मर्यादा जोगाउने संस्थाले आफ्नो गल्ती लुकाएर होइन, गल्ती सच्याएर प्रतिष्ठा जोगाउँछ। किनकि नागरिकले सबै गल्ती हुनै नदिने संस्था खोजेका होइनन्; गल्ती भएमा निष्पक्ष छानबिन र उचित कारबाही गर्ने संस्था खोजेका हुन्।

पारदर्शिता : शङ्काको अँध्यारो हटाउने उज्यालो
सार्वजनिक संस्थामाथि शङ्का त्यतिबेला बढ्छ, जब निर्णयको आधार अस्पष्ट हुन्छ, प्रक्रिया बुझ्न कठिन हुन्छ र जिम्मेवार अधिकारीको जवाफ भेटिँदैन। प्रहरी सङ्गठन पनि यसबाट अलग रहन सक्दैन।

उजुरी दर्ता, अनुसन्धानको प्रगति, पक्राउको कानुनी आधार, सार्वजनिक गुनासोको सुनुवाइ र अनुशासनात्मक कारबाहीजस्ता विषयमा स्पष्ट कार्यविधि तथा जवाफदेहिताको व्यवस्था हुनुपर्छ। नागरिकले आफ्नो उजुरी कहाँ पुगेको छ, कुन निकाय जिम्मेवार छ र गुनासो परे कहाँ सम्पर्क गर्ने भन्ने जानकारी सहज रूपमा पाउनुपर्छ।

पारदर्शिता भनेको हरेक विवरण सञ्चारमाध्यममा सार्वजनिक गर्नु मात्र होइन। पारदर्शिता भनेको निर्णय प्रक्रियामा मनपरीको ठाउँ घटाउनु, अभिलेख व्यवस्थित राख्नु, जिम्मेवारी स्पष्ट गर्नु र आवश्यक जानकारी कानुनअनुसार उपलब्ध गराउनु हो।

प्रहरीमाथि कुनै गम्भीर आरोप लागेमा आरोपको प्रकृतिअनुसार निष्पक्ष छानबिन हुनुपर्छ। आरोप लागेकै आधारमा कसैलाई दोषी ठहर गर्नु न्यायसङ्गत हुँदैन; त्यस्तै, वर्दीमा रहेको व्यक्तिलाई आरोपबाट स्वतः उन्मुक्ति दिनु पनि न्यायको सिद्धान्तविपरीत हुन्छ। प्रमाण, प्रक्रिया र निष्पक्षताका आधारमा सत्यको खोजी गर्न सक्ने संयन्त्रले प्रहरी कर्मचारीको प्रतिष्ठा पनि जोगाउँछ र नागरिकको अधिकार पनि।

अनुशासनको नाममा कमजोरी लुकाउनु अनुशासन होइन। संस्थाको बदनाम हुने डरले उजुरी दबाउनु संस्थाको रक्षा होइन। संस्थाको रक्षा भनेको गलत कामलाई संरक्षण दिनु होइन, गलत काम गर्ने प्रवृत्तिलाई निरुत्साहित गर्नु हो।

जिम्मेवारी : आदेश पालना मात्र होइन, परिणामको उत्तर
प्रहरी सेवामा आदेश, अनुशासन र पदसोपानको महत्त्व छ। तर जिम्मेवारीको अर्थ आदेश पालना गर्नुमा मात्र सीमित छैन। आफूले गरेको निर्णयको कानुनी आधार बुझ्नु, आफ्नो कार्यक्षेत्रमा देखिएका कमजोरी सुधार्नु र सेवाबाट प्रभावित नागरिकप्रति उत्तरदायी हुनु पनि जिम्मेवारीकै हिस्सा हो।

कुनै प्रहरी कार्यालयमा नागरिकले अनावश्यक दुःख पाएमा त्यसको समीक्षा हुनुपर्छ। कुनै अनुसन्धानमा अस्वाभाविक ढिलाइ भएमा कारण पहिचान गर्नुपर्छ। कुनै कर्मचारीको व्यवहारले पीडितलाई थप पीडा दिएको गुनासो आएमा त्यसको निष्पक्ष सुनुवाइ हुनुपर्छ। जिम्मेवारी तोकिएको छ भने त्यसको मूल्याङ्कन गर्ने विधि पनि स्पष्ट हुनुपर्छ।

प्रहरी नेतृत्वको सफलता भाषण, निर्देशन र औपचारिक निरीक्षणमा मात्र मापन गरिनु हुँदैन। नेतृत्वले मातहतका कर्मचारीलाई कानुनसम्मत निर्णय गर्न कति सक्षम बनायो, नागरिकको गुनासो समाधान गर्न कति प्रभावकारी व्यवस्था निर्माण गर्‍यो, अनुसन्धानको गुणस्तर कति सुधारियो र संस्थाभित्र इमानदार कर्मचारीको मनोबल कति उकासियो भन्ने विषयले पनि नेतृत्वको मूल्याङ्कन हुनुपर्छ।

नागरिकले प्रहरी कार्यालय धाउँदा आफ्नो काम कसले हेर्छ भन्ने थाहा नपाउने, एउटै गुनासो पटकपटक दोहोर्‍याउनुपर्ने र जिम्मेवार अधिकारी भेट्न कठिन हुने अवस्था संस्थागत सुधारको संकेत होइन। सेवाको जिम्मेवारी स्पष्ट पार्ने, गुनासोको सुनुवाइ समयबद्ध बनाउने र कामको परिणाम मूल्याङ्कन गर्ने व्यवस्था आवश्यक छ।

जवाफदेहिता : वर्दीको मर्यादा जोगाउने कवच
जवाफदेहिता कमजोर भएको ठाउँमा अधिकारको दुरुपयोगको जोखिम बढ्छ। जवाफदेहिता बलियो भएको ठाउँमा अधिकारको प्रयोग व्यवस्थित हुन्छ। त्यसैले प्रहरीमाथि जवाफदेहिता लागू गर्नु प्रहरीको मनोबल गिराउने उपाय होइन; सही काम गर्ने प्रहरीको प्रतिष्ठा जोगाउने माध्यम हो।

कुनै कर्मचारीले इमानदारीपूर्वक काम गरेको छ भने निष्पक्ष छानबिनले उसलाई आरोपबाट मुक्त हुन सहयोग गर्छ। कुनै कर्मचारीले अधिकारको दुरुपयोग गरेको छ भने कानुनअनुसारको कारबाहीले संस्थाप्रतिको जनविश्वास जोगाउन मद्दत गर्छ। दुवै अवस्थामा निष्पक्षता आवश्यक छ।

अनुशासनात्मक कारबाहीमा पक्षपात हुनु हुँदैन। सामान्य कर्मचारीका लागि एउटा मापदण्ड र प्रभावशाली पदाधिकारीका लागि अर्को मापदण्ड लागू भयो भने संस्थाको विश्वसनीयता कमजोर हुन्छ। गल्तीको प्रकृति र प्रमाणका आधारमा निर्णय हुनुपर्छ, व्यक्तिको पहुँच र प्रभावका आधारमा होइन।

जवाफदेहिताको संस्कारले प्रहरीलाई बाह्य दबाबबाट पनि जोगाउँछ। निर्णयको आधार अभिलेखमा राख्ने, अनुसन्धानलाई प्रमाणमा आधारित बनाउने र अनुचित आदेशको प्रतिरोध गर्न सक्ने संस्थागत वातावरण भएमा कर्मचारीलाई व्यक्तिगत स्वार्थका लागि प्रयोग गर्ने सम्भावना कम हुन्छ।

यही कारण प्रहरीको संस्थागत स्वतन्त्रता र जवाफदेहिता एकअर्काका विरोधी होइनन्। प्रहरीलाई व्यावसायिक रूपमा काम गर्न आवश्यक स्वतन्त्रता दिनुपर्छ, तर त्यस स्वतन्त्रताको प्रयोग कानुन र सार्वजनिक हितको सीमाभित्र भएको सुनिश्चित गर्ने व्यवस्था पनि हुनुपर्छ। नेपाल प्रहरी : वर्दीको गौरवदेखि नागरिकको भरोसासम्म वर्दी केवल शरीरमा सजिने पोसाक होइन, यो राष्ट्रप्रतिको समर्पण, कर्तव्यप्रतिको निष्ठा र नागरिकको सुरक्षाका लागि गरिएको मौन प्रतिज्ञा हो। नेपाल प्रहरीको वर्दीमा सजिएको प्रत्येक काँधले राज्यको जिम्मेवारी बोकेको हुन्छ भने प्रत्येक पाइला नागरिकको शान्ति, सुरक्षा र न्यायको बाटोतर्फ अग्रसर हुनुपर्छ।

अपराधको अँध्यारो चिर्ने साहस, विपत्तिमा जीवन बचाउने संवेदना र अन्यायविरुद्ध उभिने निर्भीकता नै प्रहरीको वास्तविक गहना हुन्। कर्तव्यको वेदीमा जीवन अर्पण गर्ने अमर प्रहरीहरूको बलिदान इतिहासका पानामा मात्र सीमित छैन, त्यो राष्ट्रको आत्मामा कुँदिएको अमिट अक्षर हो। तर वर्दीको सम्मान सलामी र पदकले मात्रै उँचो हुँदैन। यसको उचाइ नागरिकप्रतिको व्यवहार, निष्पक्ष अनुसन्धान, पारदर्शी कार्यशैली र जवाफदेहिताले निर्धारण गर्छ। कानुन कार्यान्वयन गर्ने हात आफैँ कानुनको सीमाभित्र रहनुपर्छ। शक्तिको प्रदर्शनभन्दा सेवाको अनुभूति र आदेशभन्दा न्यायको आभास नागरिकले पाउनुपर्छ। प्रहरी दिवसको सन्देश पनि यही हो—प्रहरीको प्रतिष्ठा नागरिकको विश्वासमा फुल्छ, निष्पक्षतामा फल्छ र इमानदारीमा झाँगिन्छ। वर्दीको गौरव जोगाउनु भनेको वर्दीभित्रको मानवीयता जोगाउनु हो। नेपाल प्रहरी तब मात्रै जनताको सच्चा भरोसा बन्न सक्छ, जब नागरिकले प्रहरी देख्दा भय होइन, सुरक्षाको अनुभूति गर्छन्; शंका होइन, न्यायको आशा राख्छन्।

राजनीतिक प्रभावभन्दा माथि कानुन
प्रहरीको व्यावसायिकता परीक्षण हुने एउटा महत्त्वपूर्ण क्षेत्र राजनीतिक तथा अन्य अनुचित प्रभावबाट मुक्त भएर काम गर्न सक्ने क्षमता हो। लोकतान्त्रिक व्यवस्थामा सरकार र राज्यका निकायबीच कानुनी समन्वय आवश्यक हुन्छ। तर समन्वयको अर्थ अनुसन्धानको दिशा बदल्ने, कसैलाई अनुचित संरक्षण दिने वा कसैलाई लक्षित गरेर कारबाही गराउने दबाब स्वीकार गर्नु होइन।

कानुन सबैका लागि समान हुनुपर्छ। सामान्य नागरिकले अपराध गरे कारबाही हुने र शक्तिशाली व्यक्तिले गरे उन्मुक्ति पाउने अवस्था न्यायको मर्मविपरीत हुन्छ। त्यस्तै, राजनीतिक रूपमा असहमत व्यक्तिमाथि प्रमाणभन्दा पूर्वाग्रहका आधारमा अनुसन्धान अघि बढाउनु पनि अस्वीकार्य हुन्छ।

प्रहरीको व्यावसायिक साहस भनेको प्रभावशाली व्यक्तिलाई पक्राउ गर्नु मात्र होइन; आवश्यक प्रमाण नपुगेको अवस्थामा कसैलाई अनुचित रूपमा अभियुक्त नबनाउनु पनि हो। निष्पक्षता भनेको लोकप्रिय निर्णय गर्नु होइन, कानुन र प्रमाणले मागेको निर्णय गर्नु हो।

राजनीतिक दबाब, आर्थिक प्रलोभन र व्यक्तिगत सम्बन्धले अनुसन्धानलाई प्रभावित गर्न नपाउने वातावरण निर्माण गर्न प्रहरी नेतृत्व, सरकार, न्यायिक निकाय र सम्बन्धित सबै पक्षको जिम्मेवारी हुन्छ। सरुवा, बढुवा, नियुक्ति र कार्यसम्पादन मूल्याङ्कनमा व्यावसायिक मापदण्डलाई प्राथमिकता दिनु संस्थाको दीर्घकालीन हितमा हुन्छ।

वर्दीको सम्मान त्यतिबेला बढ्छ, जब नागरिकले प्रहरीको निर्णयमा कुनै दल, समूह वा व्यक्तिको छाया होइन, कानुनको प्रकाश देख्छन्।

अनुसन्धानमा वैज्ञानिकता, व्यवहारमा संवेदनशीलता
अपराधको स्वरूप बदलिँदै गएको छ। परम्परागत अपराधसँगै साइबर ठगी, वित्तीय अपराध, डिजिटल माध्यमबाट हुने दुर्व्यवहार, संगठित अपराध र प्रविधिमा आधारित ठगीका चुनौती बढिरहेका छन्। यस्ता अपराध नियन्त्रण गर्न पुरानो अनुभव मात्र पर्याप्त हुँदैन। आधुनिक प्रविधि, वैज्ञानिक प्रमाण सङ्कलन, डिजिटल अनुसन्धान, दक्ष जनशक्ति र अन्तरनिकाय समन्वय आवश्यक हुन्छ।

अनुसन्धानमा अनुमानभन्दा प्रमाण, हल्लाभन्दा तथ्य र दबाबभन्दा व्यावसायिक विवेकलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। घटनास्थलको प्रमाण सुरक्षित राख्ने, साक्षीको भनाइ निष्पक्ष रूपमा सङ्कलन गर्ने, डिजिटल प्रमाणको विश्वसनीयता कायम गर्ने र अनुसन्धानको अभिलेख व्यवस्थित राख्ने कामले न्यायिक प्रक्रियालाई बलियो बनाउँछ।

प्रहरीको व्यवहारमा संवेदनशीलता पनि उत्तिकै आवश्यक छ। घरेलु हिंसा, यौनजन्य हिंसा, बालबालिकासम्बन्धी अपराध, मानव बेचबिखन र सामाजिक रूपमा कमजोर अवस्थाका व्यक्तिसँग सम्बन्धित उजुरीमा पीडितको सम्मान, गोपनीयता र सुरक्षालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। पीडितलाई दोष दिने, अपमान गर्ने वा उजुरी दिन निरुत्साहित गर्ने व्यवहारले अपराध नियन्त्रणको उद्देश्यलाई नै कमजोर बनाउँछ।

प्रहरी कार्यालयमा नागरिकको पहिलो अनुभवले नै संस्थाप्रतिको धारणा निर्माण गर्न सक्छ। त्यसैले स्वागतदेखि उजुरीको सुनुवाइसम्मको व्यवहार शिष्ट, सहयोगी र निष्पक्ष हुनुपर्छ। नागरिकमैत्री व्यवहारले कानुनको कठोरता कमजोर बनाउँदैन; त्यसले कानुनप्रतिको विश्वास बलियो बनाउँछ।

प्रहरीभित्रको मनोबल र सुधारको आवश्यकता
प्रहरीबाट उच्चस्तरीय सेवा अपेक्षा गर्ने हो भने प्रहरी कर्मचारीलाई आवश्यक स्रोतसाधन, तालिम, पर्याप्त जनशक्ति र काम गर्ने सुरक्षित वातावरण उपलब्ध गराउनुपर्छ। अत्यधिक कार्यभार, सीमित साधन, कमजोर प्रविधि र पर्याप्त विश्रामको अभावले कार्यसम्पादनमा असर पार्न सक्छ। यी समस्या समाधान नगरी केवल आदेश र आलोचनाबाट सुधार सम्भव हुँदैन।

प्रहरीभित्र योग्यता, इमानदारी र व्यावसायिक क्षमताको सम्मान हुनुपर्छ। सरुवा तथा बढुवामा स्पष्ट मापदण्ड, तालिममा समान अवसर र कार्यसम्पादनको निष्पक्ष मूल्याङ्कन आवश्यक हुन्छ। कर्मचारीले आफ्नो मेहनत र इमानदारीको उचित कदर हुने विश्वास गर्न सकेमा संस्थाप्रतिको प्रतिबद्धता बलियो हुन्छ।

तर सुविधा र अधिकारको मागसँगै जिम्मेवारीको पालना पनि अनिवार्य छ। राज्यले स्रोतसाधन उपलब्ध गराउनु आफ्नो दायित्व पूरा गर्नु हो भने प्रहरीले ती साधनको सदुपयोग गर्नु आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्नु हो। संस्थागत सुधार एकतर्फी आदेशबाट होइन, नेतृत्व, कर्मचारी र नागरिकबीचको उत्तरदायी सम्बन्धबाट सम्भव हुन्छ।

नागरिकको विश्वास : प्रहरीको सबैभन्दा ठूलो पुरस्कार
प्रहरीले प्राप्त गर्ने सम्मान, पदक र प्रशंसापत्र महत्त्वपूर्ण छन्। तर नागरिकले संकटको घडीमा प्रहरीलाई सम्झनु, अन्याय पर्दा प्रहरी कार्यालयमा पुग्न हिचकिचाउनु नपर्नु र प्रहरी आएपछि आफू सुरक्षित भएको अनुभूति गर्नु संस्थाको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि हो।

कुनै आमाले हराएको सन्तान खोज्न प्रहरीमाथि भरोसा गर्न सक्नु, हिंसाबाट पीडित महिलाले निर्भय भएर उजुरी दिन सक्नु, ठगीमा परेको नागरिकले निष्पक्ष अनुसन्धानको आशा राख्न सक्नु र सामान्य नागरिकले प्रभावशाली व्यक्तिविरुद्ध पनि कानुनको संरक्षण पाउने विश्वास गर्नु नै प्रहरी सेवाको सार हो।

यो भरोसा एकै दिनमा निर्माण हुँदैन। वर्षौँको इमानदार सेवा, निष्पक्ष अनुसन्धान, नागरिकमैत्री व्यवहार र गल्तीमाथि गरिने उचित कारबाहीले विश्वासको जग बलियो बनाउँछ। त्यस्तै, एउटा गम्भीर लापरबाही, एउटा पक्षपातपूर्ण निर्णय वा एउटा अधिकार दुरुपयोगले लामो समयदेखि निर्माण भएको प्रतिष्ठामा चोट पुर्‍याउन सक्छ।

त्यसैले हरेक प्रहरी कर्मचारीले आफ्नो कामको प्रभाव एउटा व्यक्तिमा मात्र सीमित हुँदैन भन्ने बुझ्नुपर्छ। प्रहरीको व्यवहारले राज्यप्रतिको नागरिकको धारणा निर्माण गर्छ। वर्दीमा रहेको व्यक्तिको बोली र निर्णयले समग्र संस्थाको छवि प्रतिनिधित्व गर्न सक्छ।

प्रहरी दिवस : उत्सवसँगै आत्मसमीक्षाको अवसर
७१औँ प्रहरी दिवस केवल गौरवगान गर्ने अवसर होइन; विगतको समीक्षा, वर्तमानको मूल्याङ्कन र भविष्यको सङ्कल्प गर्ने समय पनि हो। अमर प्रहरीको बलिदान सम्झँदै सेवा, सुरक्षा र राष्ट्रभक्तिको प्रतिबद्धता दोहोर्‍याउनुपर्छ। त्यससँगै नागरिकले उठाएका गुनासा, संस्थाभित्रका चुनौती र सुधार गर्नुपर्ने क्षेत्रबारे खुला बहस गर्ने संस्कार पनि विकास गर्नुपर्छ।

प्रहरीको सम्मानमा लेखिने शब्द जति सुन्दर भए पनि नागरिकले दैनिक सेवामा त्यसको अनुभूति गर्न पाएनन् भने ती शब्द अधुरा रहन्छन्। प्रहरीको उपलब्धि जति ठूलो भए पनि कमजोर नागरिकले न्याय पाउने विश्वास गर्न सकेन भने संस्थाको यात्रा अझै अपूरो हुन्छ। नेतृत्वका निर्देशन जति प्रभावकारी सुनिए पनि तिनको कार्यान्वयनमा निष्पक्षता देखिएन भने अपेक्षित परिणाम प्राप्त हुँदैन।

त्यसैले प्रहरी दिवसको सन्देश स्पष्ट हुनुपर्छ—प्रहरीले नागरिकको सुरक्षा गरोस्, नागरिकले प्रहरीको सम्मान गरून् र प्रहरीको कामबारे नागरिकले गुनासो गर्नुपर्ने अवस्था न्यून हुँदै जाओस्। जहाँ गुनासो उठ्छ, त्यहाँ सुनुवाइ होस्। जहाँ कमजोरी देखिन्छ, त्यहाँ सुधार होस्। जहाँ अन्याय भएको प्रमाण भेटिन्छ, त्यहाँ कानुनअनुसार कारबाही होस्। जहाँ प्रहरी कर्मचारीमाथि निराधार आरोप लाग्छ, त्यहाँ निष्पक्ष प्रक्रियाले सत्य स्थापित गरोस्।
यो नै संस्थागत परिपक्वताको बाटो हो।

निष्कर्ष : प्रश्नबाट भाग्ने होइन, प्रश्नको कारण हटाउने प्रहरी
अन्ततः राष्ट्रसेवा भनेको नारामा राष्ट्रभक्ति लेख्नु मात्र होइन; राष्ट्रका नागरिकलाई न्याय, सुरक्षा र सम्मानको अनुभूति दिलाउनु हो। प्रहरीको काम अपराधीलाई कानुनी दायरामा ल्याउनु मात्र होइन, निर्दोष नागरिकलाई अनावश्यक भयबाट मुक्त राख्नु पनि हो। प्रहरीको अधिकार शक्ति प्रदर्शन गर्ने माध्यम होइन, कानुनको शासन स्थापित गर्ने साधन हो। पारदर्शिता संस्थाको कमजोरी होइन, विश्वसनीयताको आधार हो।

जवाफदेहिता अपमान होइन, वर्दीको गरिमा जोगाउने कवच हो।
७१औँ प्रहरी दिवस–२०८३ का अवसरमा मुलुक र नागरिकको रक्षार्थ जीवन उत्सर्ग गर्ने सम्पूर्ण अमर प्रहरीप्रति भावपूर्ण श्रद्धाञ्जली तथा उच्च सम्मान। उनीहरूको बलिदानले नेपाल प्रहरीलाई अझ इमानदार, व्यावसायिक, निष्पक्ष, पारदर्शी र नागरिकमैत्री बन्न निरन्तर प्रेरणा प्रदान गरोस्।

सेवामा समर्पित प्रहरी कर्मचारीको साहस बढोस्, नेतृत्वमा सुधार गर्ने इच्छाशक्ति जागोस्, अनुसन्धानमा वैज्ञानिकता र निष्पक्षता स्थापित होस् तथा नागरिकको गुनासो सुन्ने संस्थागत क्षमता सुदृढ बनोस्। प्रहरीको हरेक काममा कानुनको मर्यादा, हरेक निर्णयमा विवेक, हरेक व्यवहारमा संवेदना र हरेक जिम्मेवारीमा जवाफदेहिता देखियोस्।

नागरिकले प्रश्न गर्न पाउनु लोकतन्त्रको अधिकार हो; तर प्रहरीको काम, कर्तव्य, अधिकार, पारदर्शिता र जवाफदेहितामा बारम्बार प्रश्न उठाउनुपर्ने कारण नै नरहने अवस्था निर्माण गर्नु सुशासनको उपलब्धि हो। त्यसैले लक्ष्य नागरिकको आवाज दबाउनु होइन, नागरिकको विश्वास जित्नु हुनुपर्छ। प्रश्न गर्ने अधिकार सुरक्षित राख्दै प्रश्न जन्माउने कमजोरी हटाउनु नै वास्तविक संस्थागत सुधार हो।

अमर प्रहरीको बलिदान अमर रहोस्। नेपाल प्रहरीको वर्दीमा राष्ट्रभक्तिको गौरव, व्यवहारमा नागरिकप्रतिको सम्मान र कार्यसम्पादनमा कानुनको सर्वोच्चता झल्किरहोस्। प्रहरी र नागरिकबीच अविश्वासको पर्खाल होइन, विश्वासको पुल निर्माण होस्।

वर्दीको सम्मान नागरिकको भरोसाबाट बढोस्। अधिकारको औचित्य न्यायबाट प्रमाणित होस्।  राष्ट्रसेवाको गौरव जवाफदेहिताबाट चम्कियोस्। यही हो ७१औँ प्रहरी दिवस–२०८३ को सार्थक सन्देश।