न्यूज अभियान
हरेक खबर विशेष खबर

भीड, चोरी–पाकेटमारी र सम्पदा सुरक्षादेखि VIP व्यवस्थापनसम्म—सुरक्षा योजना कति प्रभावकारी ?
काठमाडौं, ४ असोज । काठमाडौंको मुटुमा इन्द्रजात्राको रौनक बढ्दै जाँदा सुरक्षा व्यवस्थापनको चुनौती पनि उत्तिकै गहिरिँदै गएको छ।

हजारौँ–लाखौँ मानिस एकैपटक सडकमा उत्रिने, साँघुरा गल्लीमा भीड केन्द्रित हुने र ऐतिहासिक सम्पदा क्षेत्रमा मानिसको चाप बढ्ने भएकाले इन्द्रजात्रा प्रहरीका लागि नियमित सुरक्षा ड्युटीभन्दा फरक किसिमको परीक्षा बन्ने देखिएको छ।

जात्रालाई सुरक्षित, व्यवस्थित र मर्यादित बनाउन प्रहरी तथा सरोकारवाला निकायले तयारी थालेका छन्। काठमाडौं महानगरपालिका–२४ स्थित हनुमानढोका दरबार क्षेत्रअन्तर्गत दाक चोकमा शान्ति–सुरक्षा सम्बन्धी अन्तरक्रिया कार्यक्रमसमेत सम्पन्न भएको छ।

इन्द्रजात्रा व्यवस्थापन समिति, प्रहरी वृत्त जनसेवा, जनसेवा सामुदायिक केन्द्र तथा सामुदायिक प्रहरी सेवा केन्द्र महाँकालस्थानको संयुक्त आयोजनामा भएको कार्यक्रममा भीड व्यवस्थापन, सुरक्षा रणनीति र समुदायको भूमिकाबारे छलफल गरिएको थियो।

कार्यक्रम इन्द्रजात्रा व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष गौतम शाक्यको सभापतित्व तथा जिल्ला प्रहरी परिसर काठमाडौंका प्रमुख प्रहरी वरिष्ठ उपरीक्षक दिलीप घिमिरेको प्रमुख आतिथ्यमा भएको थियो।

तर प्रश्न यति मात्र होइन—जात्राका क्रममा ठूलो भीड व्यवस्थापन गर्ने प्रहरीको वास्तविक तयारी कति छ ? भीड नियन्त्रणसँगै चोरी–पाकेटमारी, आकस्मिक उद्धार, सम्पदा संरक्षण र विशिष्ट व्यक्तिको सुरक्षा एकैपटक सम्हाल्न सुरक्षा संयन्त्र सक्षम छ ?

यिनै प्रश्नले यसपटकको इन्द्रजात्राको सुरक्षा व्यवस्थापनलाई थप संवेदनशील बनाएको छ।

भीड बढ्दा प्रहरीको ‘कमाण्ड’ कति प्रभावकारी ?
इन्द्रजात्राका मुख्य दिनमा हनुमानढोका, वसन्तपुर, दाक चोकलगायतका क्षेत्रमा मानिसको चाप अत्यधिक बढ्ने गर्छ। साँघुरा सडक, गल्ली र ऐतिहासिक संरचनाले घेरिएको क्षेत्रमा ठूलो भीड नियन्त्रण गर्नु आफैंमा चुनौतीपूर्ण हुन्छ।

भीड एकपटक अनियन्त्रित भयो भने सामान्य अवस्थालाई तत्कालै आपत्कालीन अवस्थामा परिणत हुन धेरै समय लाग्दैन। मानिस हराउने, धकेलाधकेल हुने, स्वास्थ्य समस्या देखिने, चोरी–पाकेटमारी हुने वा कुनै शंकास्पद गतिविधि देखिएमा तत्काल प्रतिक्रिया जनाउनुपर्ने हुन्छ।

त्यसैले प्रहरी परिचालनको संख्या मात्र पर्याप्त हुँदैन। कुन स्थानमा कति जनशक्ति ? कसको कमाण्डमा ? आकस्मिक अवस्था आए कसले निर्णय गर्ने ? उद्धार टोली कुन बाटोबाट प्रवेश गर्ने ? जस्ता प्रश्नको स्पष्ट उत्तर सुरक्षा योजनामै हुनुपर्ने देखिन्छ।

विशेषगरी मुख्य जात्रा हुने क्षेत्रमा प्रहरीको उपस्थिति देखिने मात्र होइन, आवश्यक पर्दा तुरुन्त परिचालन गर्न सकिने ‘रिजर्भ’ जनशक्तिको व्यवस्थापन पनि महत्वपूर्ण हुन्छ।

विगतका चुनौतीबाट के सिकियो ?
ठूला धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्वमा विगतमा देखिएका भीड व्यवस्थापन, ट्राफिक जाम, मानिस हराउने, चोरी–पाकेटमारी तथा आकस्मिक उद्धारसम्बन्धी चुनौतीले एउटा कुरा देखाउँछ—ठूलो भीड आफैंमा सुरक्षा जोखिम हो।

इन्द्रजात्राका क्रममा पनि विगतमा भीड र ट्राफिक व्यवस्थापनलाई लिएर सुरक्षा निकायमाथि अतिरिक्त दबाब पर्ने गरेको छ। भीडको आकार बढ्दै जाँदा प्रहरीको नियमित गस्ती मात्र पर्याप्त नहुन सक्छ।

त्यसैले विगतका जात्रामा कहाँ समस्या आयो ? कुन क्षेत्रमा भीड बढी केन्द्रित भयो ? कहाँबाट उद्धार गर्न कठिन भयो ? कुन स्थानमा ट्राफिक अव्यवस्थित भयो ? चोरी वा हराउने घटनाको जोखिम कहाँ बढी देखियो ?

यस्ता विषयको समीक्षा गरेर यसपटकको योजना बनाइएको छ कि छैन भन्ने प्रश्न पनि महत्वपूर्ण छ। सुरक्षा योजना हरेक वर्ष नयाँ कागजबाट सुरु गर्नेभन्दा अघिल्ला वर्षका अनुभवलाई तथ्यका रूपमा विश्लेषण गरी कमजोरी सुधार्नु बढी प्रभावकारी हुने देखिन्छ।

VIP सुरक्षा कि सर्वसाधारणको सुरक्षा ?
इन्द्रजात्राका अवसरमा राजनीतिक नेतृत्व, उच्चपदस्थ अधिकारी, विदेशी पाहुना तथा विशिष्ट व्यक्तिको समेत उपस्थिति हुन सक्छ। उनीहरूको सुरक्षा व्यवस्थापन प्रहरीको नियमित जिम्मेवारीभित्रै पर्छ।

तर यहीँ अर्को पेचिलो प्रश्न उठ्छ—VIP सुरक्षामा ठूलो संख्यामा जनशक्ति केन्द्रित हुँदा सर्वसाधारणको सुरक्षा कमजोर त हुँदैन ?

भीडको बीचमा विशिष्ट व्यक्तिको आवागमन हुँदा सुरक्षा घेरा, मार्ग व्यवस्थापन र ट्राफिक नियन्त्रणमा अतिरिक्त प्रहरी परिचालन गर्नुपर्ने हुन सक्छ। त्यसले मुख्य जात्रा क्षेत्रको सामान्य सुरक्षा व्यवस्थापनमा जनशक्ति घटाउने अवस्था आए सुरक्षा रणनीति थप संवेदनशील बन्न सक्छ।

त्यसैले VIP सुरक्षा र सर्वसाधारणको सुरक्षा व्यवस्थापनबीच सन्तुलन कायम गर्नु प्रहरीका लागि महत्वपूर्ण परीक्षा हुनेछ।

विशिष्ट व्यक्तिको आवागमनका कारण बाटो रोकिँदा वा भीडलाई अचानक नियन्त्रण गर्न खोज्दा सर्वसाधारणमा असहजता उत्पन्न हुन सक्ने भएकाले यस्तो व्यवस्थापन पूर्वनिर्धारित र स्पष्ट हुनुपर्ने देखिन्छ।
सम्पदा जोगाउने कि भीड सम्हाल्ने ? इन्द्रजात्राको अर्को ठूलो चुनौती सम्पदा संरक्षण हो।

हनुमानढोका दरबार क्षेत्र आफैंमा ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक सम्पदाको केन्द्र हो। जात्राको भीड बढ्दा मानिसको चाप संवेदनशील संरचनासम्म पुग्न सक्छ। धकेलाधकेल वा अव्यवस्थित आवागमनले पुरातात्त्विक संरचनामा क्षति पुर्यााउने जोखिम रहन्छ।

यहाँ प्रहरीको भूमिका केवल मानिसलाई नियन्त्रण गर्नुमा सीमित हुँदैन। सम्पदाको संवेदनशीलता बुझेर भीडको दिशा निर्धारण गर्नु पनि सुरक्षा व्यवस्थापनकै हिस्सा बन्नुपर्छ।

कुन संरचनामा मानिसलाई प्रवेश दिन मिल्छ र कुन क्षेत्रमा दूरी कायम गर्नुपर्छ भन्ने विषयमा प्रहरी, महानगरपालिका, सम्पदा संरक्षण निकाय तथा जात्रा व्यवस्थापन समितिबीच स्पष्ट समन्वय आवश्यक हुन्छ।

चोरी–पाकेटमारीमा सादा पोसाकका प्रहरी कति सक्रिय ?
ठूला जात्रा अपराधीका लागि पनि अवसर बन्न सक्ने भएकाले चोरी, पाकेटमारी र अन्य आपराधिक गतिविधिमाथि निगरानी बढाउनुपर्ने हुन्छ।

भीडमा सर्वसाधारणको ध्यान जात्रा र सांस्कृतिक गतिविधिमा केन्द्रित हुने भएकाले अपराधीले त्यही अवस्थाको फाइदा उठाउन सक्ने जोखिम रहन्छ। यस्तो अवस्थामा केवल वर्दीधारी प्रहरीको उपस्थितिभन्दा सादा पोसाकका प्रहरीको निगरानी प्रभावकारी हुन सक्छ।

तर प्रश्न फेरि उही हो—जोखिम बढी हुने स्थान पहिचान गरेर प्रहरी परिचालन गरिएको छ कि छैन ? भीडको घनत्व, विगतका घटना र संवेदनशील स्थानका आधारमा निगरानी क्षेत्र निर्धारण गर्न सके सुरक्षा व्यवस्थापन थप प्रभावकारी हुन सक्छ।

आकस्मिक उद्धारका लागि बाटो खुला छ ?
जात्रामा सबैभन्दा जटिल अवस्था आकस्मिक घटना हुँदा आउन सक्छ। भीडको बीचमा कसैलाई स्वास्थ्य समस्या भयो वा तत्काल उद्धार आवश्यक पर्यो। भने एम्बुलेन्स घटनास्थलसम्म पुग्न सक्ने अवस्था हुनुपर्छ।

तर साँघुरा सडक र मानिसको अत्यधिक चाप भएको क्षेत्रमा उद्धार टोलीको पहुँच आफैंमा चुनौती बन्न सक्छ।

त्यसैले ‘इमर्जेन्सी लेन’ वा तत्काल उद्धारका लागि निश्चित मार्ग खुला राख्ने, प्रहरी तथा स्वयंसेवकलाई त्यसबारे स्पष्ट जानकारी दिने र स्वास्थ्य टोलीसँग प्रत्यक्ष सम्पर्क कायम गर्ने व्यवस्था प्रभावकारी हुनुपर्ने देखिन्छ।

समुदायको भूमिका निर्णायक
इन्द्रजात्रा काठमाडौंको समुदायमा आधारित पर्व भएकाले प्रहरीको सुरक्षा योजनामा स्थानीय समुदायलाई अलग राखेर पूर्ण सफलता हासिल गर्न कठिन हुन्छ।

स्थानीय बासिन्दा, जात्रा व्यवस्थापन समिति, स्वयंसेवक र सामुदायिक प्रहरीबीच प्रत्यक्ष सम्पर्क स्थापित भए भीड व्यवस्थापनदेखि हराएका व्यक्तिको खोजीसम्म सहज हुन सक्छ।

स्थानीय समुदायलाई ‘सुरक्षा साझेदार’ का रूपमा परिचालन गर्ने र सम्भावित जोखिमबारे पूर्वसूचना दिने प्रणाली विकास गर्नु आवश्यक देखिन्छ।

यसपटकको सुरक्षा तयारीको असली परीक्षा
इन्द्रजात्राको सुरक्षा व्यवस्थापन सफल हुनु भनेको प्रहरीको संख्या धेरै देखिनु मात्र होइन। अप्रिय घटना नहुनु, भीड नियन्त्रणमा रहनु, ट्राफिक सहज हुनु, चोरी–पाकेटमारी नियन्त्रणमा रहनु, आकस्मिक उद्धार तत्काल हुनु र सम्पदा सुरक्षित रहनु नै वास्तविक सफलता हुनेछ। 

त्यसका लागि सुरक्षा योजना कागजमा कति आकर्षक छ भन्दा पनि स्थलमा कति प्रभावकारी रूपमा लागू हुन्छ भन्ने महत्वपूर्ण हुन्छ।

VIP सुरक्षाका नाममा सर्वसाधारणको सुरक्षा कमजोर नहोस्, भीड व्यवस्थापनका नाममा सांस्कृतिक गतिविधि प्रभावित नहोस् र सम्पदा संरक्षणका नाममा भक्तजनलाई अनावश्यक असहजता नहोस्—यी तीनवटै पक्षबीच सन्तुलन कायम गर्नु प्रहरीका लागि चुनौती हुनेछ।

इन्द्रजात्रा काठमाडौंको गौरव मात्र होइन, सुरक्षा व्यवस्थापनको ठूलो सार्वजनिक परीक्षा पनि हो। भीडको आकार बढ्दै जाँदा प्रहरीको चुनौती पनि बढ्नेछ।

अब हेर्नुपर्ने कुरा एउटै छ—प्रहरीले भीडलाई केवल नियन्त्रण गर्छ कि सम्भावित जोखिमलाई पहिल्यै पहिचान गरेर व्यवस्थापन गर्न सक्छ ? यही प्रश्नको उत्तर इन्द्रजात्राका दिनमा देखिने सुरक्षा व्यवस्थापनले दिनेछ।