न्यूज अभियान
हरेक खबर विशेष खबर

कांग्रेसभित्रको भिडन्त कि एमालेको प्रभाव?
रुपन्देही–४ ले उठाएको गम्भीर प्रश्न : आफ्नै घरको चुनावमा अर्कै दलको ‘छाया’ किन देखियो?

काठमाडौं । नेपाली कांग्रेसको १५औँ महाधिवेशनका लागि स्थानीय तहबाट महाधिवेशन प्रतिनिधि छनोटको प्रक्रिया चलिरहँदा रुपन्देही क्षेत्र नं. ४ को निर्वाचनले कांग्रेसभित्र एउटा असहज र गम्भीर प्रश्न खडा गरेको छ—कांग्रेसको आन्तरिक चुनावमा कांग्रेसकै प्रतिस्पर्धा भयो कि बाहिरको राजनीतिक प्रभावले भित्रैबाट खेल्ने ठाउँ पायो ?

यो प्रश्न कुनै व्यक्तिविशेषलाई दोषी ठहर गर्न उठाइएको होइन। बरु कांग्रेसको संगठनात्मक चरित्र, पार्टी अनुशासन, निष्ठा र आन्तरिक लोकतन्त्रको अवस्थाबारे उठेको प्रश्न हो।
किनकि पार्टीको आन्तरिक चुनावमा प्रतिस्पर्धा हुनु स्वाभाविक हो। एउटा कार्यकर्ता अर्को कार्यकर्ताविरुद्ध उभिन सक्छ। एउटा समूह अर्को समूहसँग भिड्न सक्छ। नेतृत्वका लागि दाबी गर्न सकिन्छ। मत माग्न सकिन्छ। रणनीति बनाउन सकिन्छ।

तर प्रश्न त्यतिबेला गम्भीर हुन्छ, जब कांग्रेसको आन्तरिक प्रतिस्पर्धामा कहिल्यै कांग्रेस छाडेर अर्को दलबाट चुनाव लडेका पात्र वा उनीसँग जोडिएको राजनीतिक प्रभाव निर्णायक देखिएको भन्ने चर्चा कांग्रेसकै कार्यकर्ताबीच चल्न थाल्छ।
त्यो चर्चा सत्य हो कि राजनीतिक आरोप मात्रै ?

यही छुट्याउन कांग्रेस नेतृत्वले तथ्य खोज्नुपर्छ।

कांग्रेसको चुनावमा एमालेको छाया ?
रुपन्देही–४ को पछिल्लो राजनीतिक घटनाक्रमलाई हेर्दा यो प्रश्न अचानक जन्मिएको होइन।
जनजी आन्दोलनपछि नेपाली राजनीतिमा पुस्तान्तरण, नेतृत्व परिवर्तन र पुरानो राजनीतिक शैलीको पुनर्मूल्यांकनबारे बहस चर्कियो। कांग्रेस पनि त्यसबाट अछुतो रहेन। पार्टीभित्र पुरानो पुस्ताको नेतृत्व र नयाँ पुस्ताको आकांक्षाबीच बहस चल्यो।

यही परिवेशमा कांग्रेसभित्र महाधिवेशन प्रक्रियालाई लिएर विभिन्न धारणा र समूह सक्रिय भए।

त्यसैबीच रुपन्देहीमा केही नेता तथा कार्यकर्ताले महाधिवेशन प्रक्रियामा सहभागी नहुन आफ्ना निकट व्यक्तिहरूलाई दबाब दिएको चर्चा पनि भयो। त्यसक्रममा प्रमोदकुमार यादवको नामसमेत जोडिएको बताइन्छ।

यहाँ एउटा राजनीतिक प्रश्न स्वाभाविक रूपमा उठ्छ,पार्टीको महाधिवेशनमा सहभागी हुन नचाहने वा आफ्ना निकट कार्यकर्तालाई सहभागी हुन नदिने रणनीति कसको थियो ? र त्यसको राजनीतिक लाभ कसलाई पुग्यो ?
यी प्रश्नको जवाफ आरोपबाट होइन, तथ्यबाट खोजिनुपर्छ।

टिकट नपाएपछि बाटो फेरियो

कांग्रेसभित्रको अर्को महत्वपूर्ण घटनाक्रम प्रतिनिधिसभा निर्वाचनसँग जोडिन्छ।
रुपन्देही क्षेत्र नं. ४ बाट प्रतिनिधिसभाको टिकट पाउने अपेक्षा गरेका प्रमोदकुमार यादवले कांग्रेसबाट टिकट पाएनन्। त्यसपछि उनी नेकपा एमालेमा प्रवेश गरे र एमालेको तर्फबाट प्रतिनिधिसभा निर्वाचनमा उम्मेदवार बने।
दल परिवर्तन गर्नु नेपालको लोकतान्त्रिक राजनीतिमा व्यक्तिको राजनीतिक अधिकारभित्र पर्न सक्छ। कुनै व्यक्तिले आफूलाई उपयुक्त लागेको दल रोज्न सक्छ। उम्मेदवार बन्न सक्छ। आफ्नो राजनीतिक भविष्यबारे निर्णय लिन सक्छ।
तर प्रश्न त्यहाँभन्दा अगाडि जान्छ।

हिजो कांग्रेसभित्र अवसर खोजेको व्यक्ति आज एमालेको उम्मेदवार बनेपछि कांग्रेसका केही नेता–कार्यकर्ताले उसलाई सहयोग गरेको भए त्यसको राजनीतिक अर्थ के हुन्छ ?
रुपन्देही–४ मा यस्तै आरोप सार्वजनिक रूपमा उठेको छ।

त्यस्ता आरोपमा जयचन्द यादवको नाम लिइएको छ। सियारी गाउँपालिकाका अध्यक्ष थानेश्वर घिमिरे तथा कांग्रेस केन्द्रीय महासमिति सदस्य अष्टभुजा पाठकको भूमिकामाथि पनि प्रश्न उठाइएको छ।
यी आरोप पुष्टि भएका तथ्य हुन् भन्ने निष्कर्ष निकाल्नुअघि सम्बन्धित व्यक्तिको धारणा र उपलब्ध प्रमाण परीक्षण गर्न आवश्यक हुन्छ।

तर यदि कांग्रेसमा आबद्ध व्यक्तिले कांग्रेसकै आधिकारिक उम्मेदवारविरुद्ध अर्को दलबाट उम्मेदवार बनेका व्यक्तिलाई सहयोग गरेको प्रमाणित हुन्छ भने त्यो केवल व्यक्तिगत सम्बन्धको विषय रहँदैन।
त्यो पार्टी अनुशासन र राजनीतिक नैतिकताको प्रश्न बन्न पुग्छ।

कांग्रेसको आधिकारिक उम्मेदवार एकातिर, सहयोग अर्कैतिर ?

त्यतिबेला नेपाली कांग्रेसले रुपन्देही क्षेत्र नं. ४ बाट प्रतिनिधिसभा सदस्यका लागि आशुतोष मिश्रलाई उम्मेदवार बनाएको थियो।
अब कल्पना गरौँ—कांग्रेसको आधिकारिक उम्मेदवार एउटा व्यक्ति छ। अर्को दलबाट उम्मेदवार बनेको व्यक्ति अर्कोतिर छ। कांग्रेसका जिम्मेवार नेता वा कार्यकर्ताले अर्को दलका उम्मेदवारलाई सहयोग गरेको प्रमाण भेटिन्छ भने त्यसलाई कांग्रेस नेतृत्वले कसरी हेर्ने ?

पार्टीको निर्णय मान्ने कार्यकर्ता मूर्ख र पार्टी निर्णयविरुद्ध जाने प्रभावशाली व्यक्ति चतुर हुने संस्कार स्थापित हुन थाल्यो भने संगठन कता जान्छ ?
यही प्रश्न रुपन्देही–४ को घटनाले उठाएको छ।

कांग्रेसमा दशकौँदेखि एउटा राजनीतिक संस्कार रहँदै आएको छ—उम्मेदवार व्यक्ति हुन सक्छ, तर चुनावमा साथ पार्टीको निर्णयलाई दिइन्छ।
भरतकुमार साह हुन् वा बालकृष्ण खाँण, प्रमोदकुमार यादव हुन् वा आशुतोष मिश्र—पार्टीले जसलाई उम्मेदवार बनायो, संगठनमा बसेका कार्यकर्ताले पार्टीको निर्णयलाई प्राथमिकता दिएर चुनावमा खटिनुपर्ने मान्यता कांग्रेसमा रहँदै आएको छ।
उम्मेदवार परिवर्तन हुन सक्छ।
तर पार्टीको संगठनात्मक निष्ठा परिवर्तन हुनु हुँदैन।

‘रुख जहाँ, म त्यहीँ’ भन्ने कार्यकर्ताको प्रश्न

कांग्रेसमा विद्यार्थी जीवनदेखि संगठनमा बसेर राजनीति गरेका हजारौँ कार्यकर्ता छन्।
पार्टीले जसलाई टिकट दियो, उसैका लागि उनीहरूले मत मागे। आफूले मन पराएको व्यक्ति उम्मेदवार नभए पनि पार्टीको निर्णय स्वीकार गरे। कतिपयले टिकट नपाएका नेताको व्यक्तिगत सम्बन्धभन्दा पार्टीको चुनाव चिह्नलाई प्राथमिकता दिए।

उनीहरूको राजनीति अवसरसँग होइन, संगठनसँग जोडिएको थियो।
रुख जहाँ, म त्यहीँ।
यही भावनाले कांग्रेसका धेरै कार्यकर्ता वर्षौँदेखि पार्टीमा टिकेका छन्।
तर आज त्यही कार्यकर्ताले आफ्नै पार्टीको आन्तरिक चुनावमा बाहिरी राजनीतिक प्रभाव हाबी भएको महसुस गर्न थाले भने प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हो।
यदि अवसरका लागि दल बदल्ने व्यक्ति फेरि कांग्रेसको आन्तरिक राजनीतिमा प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने अवस्थामा पुग्छ भने वर्षौँदेखि पार्टीमा बसेका कार्यकर्ताको मनोबलमाथि त्यसको असर पर्न सक्छ।
प्रश्न व्यक्ति फेरि कांग्रेसमा फर्कियो कि फर्किएन भन्ने मात्र होइन।

प्रश्न उसको राजनीतिक प्रभाव पार्टीभित्र कसरी पुनःस्थापित भयो भन्ने हो।

कांग्रेसभित्रको चुनाव कि ‘बाहिरी रणनीति’ ?
रुपन्देही–४ को सबैभन्दा पेचिलो प्रश्न यही हो।
यदि कांग्रेसको आन्तरिक निर्वाचनमा कांग्रेसकै कार्यकर्ताबीच प्रतिस्पर्धा हो भने चुनावी नारामा कांग्रेस हुनुपर्छ। प्रतिस्पर्धा संगठन निर्माणको हुनुपर्छ। बहस पार्टीको नीति, नेतृत्व र कार्यकर्ताको योगदानमा हुनुपर्छ।
तर यदि कांग्रेसको आन्तरिक चुनावमा कुनै समय कांग्रेस छाडेर एमाले प्रवेश गरेका व्यक्ति वा उनको राजनीतिक प्रभाव प्रमुख रूपमा सुनिन थाल्छ भने त्यसको सन्देश के हुन्छ ?

कांग्रेसको घरभित्रै अर्को दलको राजनीतिक ‘छाया’ किन देखिन्छ ?
यो प्रश्न कुनै राजनीतिक दलको विरोधका लागि होइन।
बरु कांग्रेस नेतृत्वले आफ्नो घरको झ्याल–ढोका जाँच्ने अवसर हो।

किनकि बाहिरबाट आएको प्रभाव तबसम्म प्रभावशाली हुँदैन, जबसम्म भित्र कसैले त्यसलाई ठाउँ दिँदैन।

हिन्दी फिल्मको ‘ट्विस्ट’ जस्तो राजनीति ?
रुपन्देही–४ को घटनाक्रमबारे कांग्रेसका केही कार्यकर्ताबीच हुने चर्चा सुन्दा कतिपयलाई हिन्दी राजनीतिक फिल्मका दृश्य सम्झना आउन सक्छन्—अगाडि पात्रहरू अलग देखिन्छन्, तर पर्दापछाडि उनीहरूको रणनीति एउटै हुन्छ।
तर वास्तविक राजनीति फिल्म होइन।
यहाँ ‘ट्विस्ट’को अन्तिम दृश्य पनि निर्देशकले होइन, मतदाताले लेख्छन्।
त्यसैले कसले कसलाई सहयोग गर्‍यो, कसले कसका लागि मत माग्यो, कसले कुन समूहलाई प्रभावित गर्‍यो र त्यसको परिणाम के भयो भन्ने विषयलाई भावनात्मक आरोपको आधारमा होइन, तथ्य, प्रमाण र सम्बन्धित पक्षको जवाफका आधारमा परीक्षण गर्नुपर्छ।
यदि कुनै आरोप गलत हो भने सम्बन्धित व्यक्तिले तथ्यसहित खण्डन गर्नुपर्छ।
यदि आरोप सही हो भने पार्टीले त्यसलाई अनुशासनको विषय बनाउनुपर्छ।
दुवै अवस्थामा कांग्रेसले सत्य पत्ता लगाउनुपर्छ।

कांग्रेस कुनै व्यक्ति वा गुटको होइन
नेपाली कांग्रेस कुनै एक व्यक्ति, परिवार वा गुटको पार्टी होइन।
यो लामो राजनीतिक इतिहास बोकेको संगठन हो। हजारौँ नेता–कार्यकर्ता र लाखौँ समर्थकको राजनीतिक भावनासँग जोडिएको पार्टी हो।
तर इतिहास ठूलो हुँदैमा संगठनभित्रका कमजोरी साना हुँदैनन्।

गुट हुन्छ कि हुँदैन ?

व्यक्तिगत प्रभावले संगठनलाई प्रभावित गर्छ कि गर्दैन ?
पुरानो र नयाँ पुस्ताबीचको संक्रमणमा अवसरको वितरण न्यायपूर्ण छ कि छैन ?
वर्षौँदेखि संगठनमा बसेका कार्यकर्ताको मूल्यांकन कसरी भइरहेको छ ?
यी प्रश्नको उत्तर कांग्रेस नेतृत्वले खोज्नैपर्छ।
विशेषतः महाधिवेशनको मुखमा आन्तरिक लोकतन्त्रको बहस चलिरहेको बेला यस्ता प्रश्नलाई ‘गुटको आरोप’ भनेर पन्छाउनु समस्याको समाधान होइन।

नेतृत्वले पाँच प्रश्नको जवाफ खोजोस्
रुपन्देही–४ को घटनालाई आधार बनाएर कांग्रेस नेतृत्वले कम्तीमा पाँच प्रश्नको तथ्यगत समीक्षा गर्न सक्छ—
पहिलो, कांग्रेसको आन्तरिक निर्वाचनमा बाहिरी राजनीतिक प्रभाव कसरी प्रवेश गर्‍यो ?

दोस्रो, कांग्रेस छाडेर अर्को दलबाट चुनाव लडेका व्यक्तिसँग जोडिएका राजनीतिक समूह वा सम्बन्धहरू आज कांग्रेसको आन्तरिक निर्वाचनमा कसरी प्रभावशाली बने ?
तेस्रो, वर्षौँदेखि पार्टीमा निरन्तर काम गरेका कार्यकर्ताको योगदान र निष्ठाको मूल्यांकन गर्ने आधार के हो ?

चौथो, पार्टी अनुशासन उल्लंघनका घटनामा समान मापदण्ड लागू भएको छ कि पहुँच र समूहअनुसार फरक व्यवहार हुन्छ ?
पाँचौँ, व्यक्तिगत सम्बन्ध र गुटभन्दा माथि उठेर संगठनलाई प्राथमिकता दिने राजनीतिक संस्कार कसरी स्थापित गर्ने ?
यी प्रश्न कसैलाई दोषी प्रमाणित गर्नका लागि होइनन्।

पार्टीलाई कमजोर बनाउने प्रवृत्ति पहिचान गर्नका लागि हुन्।
अन्तिम प्रश्न : कांग्रेसको चुनावमा कांग्रेसकै नारा किन नहोस् ?
आन्तरिक लोकतन्त्रको सुन्दरता प्रतिस्पर्धामा हुन्छ।
तर प्रतिस्पर्धाको आधार पार्टी हुनुपर्छ। विचार हुनुपर्छ। संगठन हुनुपर्छ। योगदान हुनुपर्छ।

व्यक्तिगत सम्बन्ध, गुटीय समीकरण र बाहिरी राजनीतिक प्रभावले कांग्रेसको आन्तरिक निर्वाचनलाई प्रभावित गर्ने अवस्था आयो भने त्यो कांग्रेसका लागि दीर्घकालीन चुनौती बन्न सक्छ।
कांग्रेस छाडेर अर्को दलबाट चुनाव लडेको व्यक्ति आफ्नो राजनीतिक बाटोमा सफल होस् वा असफल—त्यो उसको विषय हो।

तर कांग्रेसभित्र बसेका कार्यकर्ताले कांग्रेसकै संगठन बलियो बनाउनुपर्छ।
र कांग्रेस नेतृत्वले पनि त्यस्ता कार्यकर्ताको मनोबल जोगाउनुपर्छ, जसले दशकौँसम्म टिकट, पद वा व्यक्तिगत लाभभन्दा पार्टीलाई प्राथमिकता दिएका छन्।

अन्ततः प्रश्न प्रमोदकुमार यादवको मात्र होइन। प्रश्न जयचन्द यादवको मात्र होइन। प्रश्न थानेश्वर घिमिरे वा अष्टभुजा पाठकको मात्र पनि होइन। प्रश्न कांग्रेसको राजनीतिक संस्कारको हो। कांग्रेसको आन्तरिक निर्वाचनमा प्रतिस्पर्धा कांग्रेसभित्रै होस्।

नारा कांग्रेसकै लागोस्।
कार्यकर्ता कांग्रेसकै जितका लागि उभिऊन्।
र निर्णय गर्दा एउटा कुरा स्पष्ट होस्—
कांग्रेसभित्रको चुनावमा कांग्रेसकै कार्यकर्ता निर्णायक हुन् कि बाहिरको राजनीतिक प्रभाव ?
रुपन्देही–४ ले उठाएको यो प्रश्नको उत्तर अब कांग्रेस नेतृत्वले खोज्नैपर्छ।
किनकि पार्टीमा वर्षौँदेखि बसेका कार्यकर्ताको मनोबल भत्किन धेरै समय लाग्दैन।

अवसर आउँदा मात्र पार्टी सम्झने र कठिन समयमा पार्टी नछाड्नेबीचको फरक छुट्याउन नसक्ने संगठनले अन्ततः आफ्नै कार्यकर्ताको विश्वास गुमाउन सक्छ।
समय फेरि फर्केर आउँदैन। त्यसैले कांग्रेसले अहिले नै हेर्नुपर्छ—आफ्नो संगठनभित्र चुनाव भइरहेको छ कि कसैको प्रभावको परीक्षा ?

यही प्रश्नको जवाफले रुपन्देही–४ को निर्वाचनको अर्थ मात्र होइन, कांग्रेसको आगामी आन्तरिक राजनीतिमाथि पनि धेरै कुरा स्पष्ट पार्न सक्छ।