न्यूज अभियान
हरेक खबर विशेष खबर

काठमाडौं । कुनै समय नेपाली युवाको सपना थियो—देशमै पढ्ने, सीप सिक्ने, रोजगारी गर्ने, परिवारसँगै बस्ने र आफ्नै माटोमा भविष्य बनाउने। अहिले त्यो सपना विस्तारै बदलिएको छ।

राम्रो शिक्षा, रोजगारी, आम्दानी, सुरक्षित भविष्य र सम्मानजनक जीवनको खोजीमा ठूलो संख्यामा नेपाली युवा विदेशिन थालेका छन्। गाउँका घरमा ताल्चा लाग्दैछन्, सहरका कलेजका कक्षाकोठाबाट विद्यार्थी हराउँदैछन् र विमानस्थलमा भविष्यको खोजीमा लाम लाग्ने युवाको संख्या बढिरहेको छ।

यो केवल वैदेशिक रोजगारीको कथा होइन। यो देशको मानव पुँजी बाहिरिँदै गएको कथा हो। दक्ष, शिक्षित, सिर्जनशील र उत्पादनशील जनशक्ति विदेशतर्फ केन्द्रित हुँदा नेपालले तत्काल विप्रेषण पाउँछ, तर दीर्घकालीन रूपमा आफ्नो उत्पादन, अनुसन्धान, नवप्रवर्तन र नेतृत्व क्षमता गुमाउने जोखिम बढाउँदै गएको छ।

प्रतिभा पलायन भन्नाले दक्ष, शिक्षित तथा सिर्जनशील जनशक्ति अध्ययन, रोजगारी वा राम्रो अवसरको खोजीमा विदेशतर्फ जानुलाई बुझिन्छ। नेपालमा यसको मुख्य कारण देशभित्र पर्याप्त रोजगारी र व्यावसायिक अवसरको अभाव हो।

व्यक्तिले आफ्नो योग्यता र श्रमअनुसारको रोजगारी तथा आम्दानी स्वदेशमा पाउन नसकेपछि विदेशमा उपलब्ध अवसर रोज्नु स्वाभाविक हुन्छ। त्यसमाथि शिक्षा, स्वास्थ्य, पूर्वाधार, सामाजिक सुरक्षा र भविष्यप्रतिको अनिश्चितताले विदेशप्रतिको आकर्षण थप बलियो बनाएको छ।

तथ्याङ्कले देखाएको गम्भीर तस्वीर
वैदेशिक रोजगार विभागका तथ्याङ्कले नेपाली युवाको विदेशिने प्रवाह कति ठूलो छ भन्ने देखाउँछन्। आर्थिक वर्ष २०७९/८० मा ७ लाख ७१ हजार ३१९ जनाले वैदेशिक रोजगारीका लागि श्रम स्वीकृति लिएका थिए।

आर्थिक वर्ष २०८०/८१ मा यो संख्या ७ लाख ४१ हजार २९७ रह्यो। त्यसपछि आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा बढेर ८ लाख ३९ हजारभन्दा बढी पुग्यो। आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा केही घटेर ७ लाख ९२ हजार १९६ पुगे पनि विदेश जाने नेपालीको संख्या अझै अत्यन्त उच्च छ।

यसले देशभित्र रोजगारीका अवसर सिर्जना गर्नुपर्ने चुनौती कायमै रहेको देखाउँछ। करिब आठ लाख नेपालीले एकै आर्थिक वर्षमा वैदेशिक रोजगारीका लागि श्रम स्वीकृति लिनु सामान्य अवस्था होइन। यो देशभित्र रोजगारी, आम्दानी र भविष्यप्रतिको विश्वास निर्माण गर्ने राज्यको क्षमतासँग जोडिएको गम्भीर प्रश्न हो।

प्रतिभा पलायनको अर्को महत्वपूर्ण पाटो शैक्षिक पलायन हो। आर्थिक वर्ष २०८०/८१ मा मात्रै १ लाख १२ हजारभन्दा बढी नेपाली विद्यार्थीले विदेश अध्ययनका लागि नो अब्जेक्सन सर्टिफिकेट (NOC) लिएका थिए।

पछिल्ला सात वर्षमा ५ लाख ४३ हजार ८३३ NOC जारी भएको र उच्च शिक्षाका लागि करिब ४९३ अर्ब रुपैयाँ बराबर रकम विदेश गएको तथ्याङ्क सार्वजनिक भएको छ।

विद्यार्थी अध्ययनका लागि विदेश जानु आफैँमा समस्या होइन। समस्या त्यतिबेला सुरु हुन्छ, जब अध्ययनपछि उनीहरू स्वदेश फर्कने वातावरण देख्दैनन्।

विश्वविद्यालयको शिक्षा पूरा गरेर दक्ष बनेका युवा विदेशमै बस्न बाध्य वा इच्छुक भए भने देशले शिक्षा र मानव पुँजीमा गरेको लगानीको प्रत्यक्ष उत्पादनशील लाभ गुमाउन सक्छ।

विप्रेषणको चमक, मानव पुँजीको चिन्ता
विदेशिएका नेपालीले पठाउने विप्रेषण भने नेपाली अर्थतन्त्रको महत्वपूर्ण आधार बनेको छ। आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा नेपालमा १७ खर्ब २३ अर्ब २७ करोड रुपैयाँ विप्रेषण भित्रिएको थियो। आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा यो रकम बढेर २३ खर्ब ६३ अर्ब १३ करोड रुपैयाँ पुगेको तथ्याङ्कले देखाउँछ।

विप्रेषणले लाखौँ परिवारको जीवन धानेको छ। शिक्षा, स्वास्थ्य, घर निर्माण, उपभोग र अन्य आधारभूत आवश्यकतामा यसको ठूलो भूमिका छ।

विदेशी मुद्रा सञ्चितिमा समेत यसको महत्वपूर्ण योगदान छ। तर प्रश्न विप्रेषण आएकोमा होइन, विप्रेषण कमाउन देशले कति मानव पुँजी गुमाइरहेको छ भन्नेमा हो।

देशले आफ्नै स्रोत, परिवारको आम्दानी र सार्वजनिक लगानीबाट तयार पारेको चिकित्सक, इन्जिनियर, प्राविधिक, अनुसन्धानकर्ता, शिक्षक, उद्यमी र दक्ष कामदार विदेशमा उत्पादनशील बन्दा त्यसको ठूलो लाभ गन्तव्य मुलुकले प्राप्त गर्छ।

नेपालमा भने उनीहरूको अभाव उद्योग, अनुसन्धान, प्रविधि, उत्पादन र सार्वजनिक सेवामा महसुस हुन सक्छ।

यसरी हेर्दा वैदेशिक रोजगारी र विप्रेषण तत्कालीन आर्थिक राहतको स्रोत भए पनि प्रतिभा पलायन दीर्घकालीन विकासको चुनौती हो।

घरमा शव, विमानस्थलमा युवा
प्रतिभा पलायनको असर आर्थिक तथ्याङ्कमा मात्र सीमित छैन। यसको सामाजिक मूल्य पनि ठूलो छ। वर्षौँदेखि नेपाली समाजमा मृत्यु जीवनचक्रको अन्तिम संस्कारसँग जोडिएको सामुदायिक क्षण रहँदै आएको छ।

आफन्त, छिमेकी र सहयोगीको उपस्थितिमा मृतकको संस्कार सम्पन्न गर्ने परम्परा थियो। तर अहिले विदेशमा रहेका आफन्त नआएसम्म मृत शरीर कुर्नुपर्ने अवस्था कतिपय परिवारले भोगिरहेका छन्।

एकातिर विमानस्थलमा युवा विदेश जाने लामो लाइन देखिन्छ, अर्कोतिर गाउँका घरमा वृद्ध आमाबुबा छोराछोरी फर्कने प्रतीक्षामा बस्नुपर्ने अवस्था छ। यसले प्रतिभा पलायनले परिवार, समाज र मानवीय सम्बन्धमा पारिरहेको गहिरो प्रभावलाई उजागर गर्छ।

युवा जनशक्ति बाहिरिँदा गाउँमा श्रमशक्ति घट्छ, परिवारमा सामाजिक दूरी बढ्छ र स्थानीय उत्पादन तथा उद्यमशीलताको सम्भावना कमजोर हुन सक्छ। दीर्घकालमा सक्रिय उत्पादनशील उमेर समूह घट्दै जाँदा अर्थतन्त्रमा निर्भरता बढ्ने जोखिमसमेत रहन्छ।

अवसरको अभावबाट सुरु हुन्छ दुष्चक्र
प्रतिभा पलायनको मूल कारण अवसरको असमानता हो। देशमा पर्याप्त रोजगारी सिर्जना हुँदैन, युवा विदेश जान्छन्, दक्ष जनशक्ति बाहिरिन्छ, स्वदेशी उत्पादन तथा नवप्रवर्तन कमजोर हुन्छ र त्यसपछि नयाँ अवसर सिर्जना गर्ने क्षमता अझ कमजोर बन्न सक्छ।

अर्थात्—देशमा अवसरको कमी → विदेशप्रतिको आकर्षण → दक्ष जनशक्तिको बहिर्गमन → उत्पादन तथा नवप्रवर्तनमा कमी → अवसर सिर्जना अझ कमजोर → फेरि विदेशिने प्रवृत्ति। यही चक्र निरन्तर दोहोरिँदा प्रतिभा पलायन आफैँलाई बढाउँदै लैजाने दुष्चक्र बन्न सक्छ।

युवाले केवल बढी तलब खोजेका हुँदैनन्। उनीहरूले सम्मानजनक काम, योग्यताअनुसार अवसर, सुरक्षित वातावरण, सामाजिक सुरक्षा, पारदर्शी प्रणाली र भविष्यप्रतिको विश्वास खोजिरहेका हुन्छन्। जब यी आधार कमजोर हुन्छन्, विदेशको सामान्य अवसरसमेत आकर्षक देखिन थाल्छ।

राज्यप्रतिको विश्वास पनि महत्वपूर्ण
२०८२ भदौ २३ र २४ गते छोटो अवधिमा भएका अविस्मरणीय र पीडादायी घटनाले राज्य, नागरिक र युवाबीचको सम्बन्धबारे समेत गम्भीर प्रश्न उठाएको छ।

विभिन्न कारणले पीडित समूहबाट सुरु भएको विरोध प्रदर्शन अन्ततः देश र देशवासीका लागि अपूरणीय क्षतिमा परिणत भयो। सार्वजनिक सम्पत्ति ध्वस्त हुने र वर्षौँको मेहनत तथा लगानीबाट निर्माण भएका संरचना क्षतिग्रस्त हुने अवस्था सिर्जना भयो।

त्यस्ता घटनालाई प्रतिभा पलायनको एक मात्र कारणका रूपमा व्याख्या गर्न मिल्दैन। तर राज्यले नागरिकका असन्तुष्टि र अपेक्षालाई समयमै सम्बोधन गर्न नसक्दा युवामा निराशा र भविष्यप्रतिको अन्योल बढ्न सक्ने पक्षलाई भने नजरअन्दाज गर्न मिल्दैन।

राज्यले अभिभावकीय जिम्मेवारी प्रभावकारी रूपमा निर्वाह गर्दै अवसरको समान वितरण, सर्वोपरी पहुँच, न्याय, सुरक्षा र नागरिकको सम्मान सुनिश्चित गर्न सके युवाको ऊर्जा देशहित र विकासमा परिचालन गर्न सकिन्छ। राज्यप्रति विश्वास बलियो भयो भने नागरिकको श्रम, सिर्जनशीलता र सहभागिता पनि अझ उत्पादनशील बन्न सक्छ।

समाधान के हो ?
प्रतिभा पलायन रोक्ने नाममा युवालाई विदेश जानबाट रोक्नु समाधान होइन। समाधान हो—युवाले स्वेच्छाले स्वदेश रोज्न सक्ने वातावरण निर्माण गर्नु।

पहिलो, देशभित्रै सम्मानजनक रोजगारी सिर्जना गर्नुपर्छ। सूचना प्रविधि, पर्यटन, कृषि तथा कृषि–प्रशोधन, ऊर्जा, स्वास्थ्य, शिक्षा, अनुसन्धान र सिर्जनशील उद्योगमा लगानी बढाउनुपर्छ।

दोस्रो, शिक्षा प्रणालीलाई रोजगारी र उत्पादनसँग जोड्नुपर्छ। विश्वविद्यालयले प्रमाणपत्र दिने मात्र होइन, बजारमा आवश्यक सीप, व्यावहारिक ज्ञान, अनुसन्धान र नवप्रवर्तनमा जोड दिनुपर्छ। उद्योग र विश्वविद्यालयबीच सहकार्य बढाएर विद्यार्थीलाई पढाइसँगै काम र अनुसन्धानको अवसर दिनुपर्छ।

तेस्रो, युवा उद्यमशीलतालाई व्यवहारमै प्रोत्साहन गर्नुपर्छ। सरल तथा सहुलियतपूर्ण कर्जा, व्यवसायिक परामर्श, प्रविधि, बजार पहुँच र नवप्रवर्तनका लागि लगानीको वातावरण तयार गर्न आवश्यक छ।

चौथो, विदेशबाट फर्किएका दक्ष जनशक्तिको ज्ञान, सीप, पूँजी र अनुभवलाई स्वदेशमा उपयोग गर्ने प्रभावकारी पुनःएकीकरण नीति आवश्यक छ।

पाँचौँ, सुशासन र निष्पक्ष अवसर सुनिश्चित गर्नुपर्छ। युवाले आफ्नो क्षमता, मेहनत र योग्यताका आधारमा अवसर पाउने विश्वास गर्न सके मात्र विदेशप्रतिको आकर्षण घट्न सक्छ। रोजगारीसँगै उचित पारिश्रमिक, कामको सम्मान, सामाजिक सुरक्षा र भविष्यको सुनिश्चितता आवश्यक छ।

छैटौँ, प्रत्येक नागरिकको स्वास्थ्य तथा पेशागत सुरक्षाको जिम्मेवारी राज्यले प्रभावकारी रूपमा पूरा गर्नुपर्छ। सर्वसुलभ स्वास्थ्य सेवा, प्रभावकारी स्वास्थ्य बीमा र युवामैत्री सामाजिक सुरक्षा प्रणालीले नागरिकको राज्यप्रतिको भरोसा बढाउन सक्छ।

सातौँ, कलेज तथा विश्वविद्यालयको शिक्षा प्रणालीलाई व्यावहारिक, लचिलो र रोजगारमुखी बनाउँदै प्राविधिक तथा सीपमूलक शिक्षा विस्तार गर्नुपर्छ।

आठौँ, पहिलोपटक घर खरिद गर्ने युवाका लागि उचित ब्याजदरमा दीर्घकालीन आवास कर्जाको व्यवस्था गर्न सकिन्छ। यसले युवालाई स्वदेशमै भविष्य निर्माण गर्ने आधार दिन सक्छ।

नवौँ, सबै नागरिकका लागि गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा सुनिश्चित गर्दै दिगो स्वास्थ्य कोष र प्रभावकारी स्वास्थ्य बीमा प्रणाली विकास गर्नुपर्छ।

दसौँ, युवामैत्री नीति तथा कार्यक्रमका लागि पर्याप्त बजेट, स्पष्ट कार्ययोजना र प्रभावकारी कार्यान्वयन आवश्यक छ। संघ, प्रदेश र स्थानीय तहबीच समन्वय बढाउँदै उद्योग, व्यवसाय र शैक्षिक संस्थाबीच सहकार्य गर्नुपर्छ। अब प्रश्न युवालाई रोक्ने होइन, देशलाई आकर्षक बनाउने हो

प्रतिभा पलायन रोक्ने नाममा विदेश जाने बाटो बन्द गर्न सकिँदैन। संसार खुला छ, अवसर विश्वव्यापी छन् र युवाले आफ्नो भविष्य रोज्ने अधिकार राख्छन्। त्यसैले राज्यको लक्ष्य युवालाई नियन्त्रण गर्नु होइन, स्वदेशमै बस्दा पनि विश्वस्तरीय अवसर पाउन सक्ने वातावरण बनाउनु हुनुपर्छ।

आज विदेशिएको नेपाली युवाको सीप, श्रम र अनुभवलाई भोलि देश निर्माणमा फर्काउन सकिन्छ। विदेशबाट आएको पूँजीलाई उत्पादनमा लगाउन सकिन्छ।

विदेशमा सिकेको प्रविधि स्वदेशमा भित्र्याउन सकिन्छ। तर त्यसका लागि राज्यले स्पष्ट नीति, पर्याप्त बजेट, स्थिर वातावरण र प्रभावकारी कार्यान्वयनको ग्यारेन्टी गर्नुपर्छ।

नेपालले अब एउटा गम्भीर राष्ट्रिय प्रश्नको उत्तर खोज्नुपर्ने समय आएको छ—हामी युवालाई विदेश जानबाट रोक्ने देश बन्ने कि युवाले स्वेच्छाले स्वदेश रोज्ने देश बनाउने?

उत्तर दोस्रो विकल्पतर्फ जानुपर्छ। किनकि प्रतिभा राष्ट्रको भार होइन, राष्ट्रको सबैभन्दा ठूलो सम्भावना हो।

अन्ततः राष्ट्रको समृद्धि विदेशमा रहेका नेपालीले पठाएको विप्रेषणमा मात्र निर्भर रहन सक्दैन। देशको वास्तविक समृद्धि त्यतिबेला सम्भव हुन्छ, जब नेपाली युवाले आफ्नै देशमा ज्ञान, सीप, श्रम र सिर्जनशीलताको मूल्य पाउँछन्; जब शिक्षा रोजगारीसँग जोडिन्छ; जब उद्यम गर्न सजिलो हुन्छ; जब स्वास्थ्य र सामाजिक सुरक्षा सुनिश्चित हुन्छ; जब योग्यताभन्दा पहुँच ठूलो हुँदैन र जब मेहनत गर्ने नागरिकले आफ्नो भविष्य यहीँ देख्न सक्छ।

देशले युवा रोक्ने होइन, युवालाई रोज्न सक्ने देश बनाउने हो। यही नै प्रतिभा पलायनको दीर्घकालीन समाधान हो।

लेखक: राबल सशस्त्र प्रहरी बलका अवकास प्राप्त सशस्त्र प्रहरी उपरीक्षक (एसपी) हुनुहुन्छ ।