न्यूज अभियान
हरेक खबर विशेष खबर

काठमाडौं, १८ भदौ । विनाशकारी बाढी आएको नवौँ दिन बितिसक्दा पनि विपद्को घाउ सुक्ने संकेत देखिएको छैन।

भोटेकोशी–त्रिशूली जलप्रवाहले निम्त्याएको मानवीय र भौतिक क्षतिको खोजी, उद्धार तथा व्यवस्थापन अझै जारी छ। तर, विपद्को एउटा अध्याय सकिन नपाउँदै देशका प्रमुख नदीमा जलसतह बढ्न थालेपछि अर्को जोखिमको घेरा देखिएको छ।

एकातिर बाढीले पुर्याोएको क्षतिको यकिन विवरण संकलन, बेपत्ताको खोजी र पहिचान नखुलेका शवको व्यवस्थापन चुनौती बनिरहेको छ भने अर्कोतर्फ निरन्तरको वर्षाले सुनकोशी, बूढीगण्डकी र महाकालीजस्ता नदीमा जलसतह सतर्कता तहभन्दा माथि पुगेको छ। यसले बाढी प्रभावित क्षेत्रका नागरिकमा त्रास थपिएको छ।

हिमालबाट सुरु भएको विनाश, नदी हुँदै बस्तीमा प्रहार
नेपालमा अगस्ट २०२६ मा गएको विनाशकारी बाढीको कारणबारे चिनियाँ वैज्ञानिकहरूले गरेको प्रारम्भिक अध्ययनले विपद्को स्वरूप सामान्य वर्षाजन्य बाढीभन्दा निकै जटिल रहेको संकेत गरेको छ।

चिनियाँ विज्ञान प्रतिष्ठान (CAS) अन्तर्गतको इन्स्टिच्युट अफ तिब्बती प्लेटो रिसर्चको नेतृत्वमा रहेको संयुक्त अनुसन्धान टोलीले २६ अगस्ट २०२६ को बिहान लाङ्टाङ लिरुङको उत्तरी भिरालो उच्च हिमाली क्षेत्रमा ठूलो हिमपहिरो गएको र त्यसमा बरफ तथा चट्टानको ठूलो मात्रा खसेको जनाएको छ।

ती सामग्री तीव्र गतिमा गहिरा खोल्सा हुँदै तलतिर बग्दा बाटोमा रहेका ढुंगा, माटो तथा अन्य सामग्री मिसिएर शक्तिशाली लेदो प्रवाहमा परिणत भएको अनुसन्धानको निष्कर्ष छ। यही प्रक्रियाले सामान्य नदीको बहावलाई एकाएक विनाशकारी स्वरूप दिएको देखिन्छ।

अर्थात्, विपद् केवल नदीमा आएको पानीको भेल थिएन। हिमालमा सुरु भएको भौगर्भिक घटना, त्यसमा मिसिएको बरफ–चट्टानको विशाल भार र तीव्र गतिमा तल झरेको लेदोले नदीलाई नै विनाशको हतियारमा परिणत गरिदियो।

सिन्ह्वा समाचार एजेन्सीका अनुसार घटनालगत्तै चिनियाँ विज्ञान प्रतिष्ठानअन्तर्गतको नेसनल तिब्बती प्लेटो डाटा सेन्टरले आपत्कालीन प्रतिकार्य सुरु गरेको थियो।

रिमोट सेन्सिङ अवलोकन, आधारभूत तथ्याङ्क र नमुना सिमुलेसनलाई एकीकृत गर्दै अनुसन्धानकर्ताहरूले बाढीको विस्तार, प्रभावित क्षेत्र तथा सम्भावित जोखिमको द्रुत मूल्याङ्कन गरेका थिए।

यसले हिमाली क्षेत्रमा हुने यस्ता विपद्को पूर्वानुमान र जोखिम न्यूनीकरणका लागि सीमापार वैज्ञानिक सूचना आदानप्रदान र वास्तविक समयको पूर्वसूचना प्रणाली कति महत्वपूर्ण छ भन्ने प्रश्न पनि उठाएको छ।

बाढीको घाउमाथि अर्को वर्षाको दबाब
भोटेकोशी–त्रिशूली क्षेत्रमा आएको विनाशकारी बाढीबाट विस्थापित तथा प्रभावित नागरिक अझै सामान्य जीवनमा फर्किन नसकेको अवस्थामा देशका विभिन्न भागमा भइरहेको वर्षाले अर्को चुनौती थपेको छ।

जल तथा मौसम विज्ञान विभागअन्तर्गत बाढी पूर्वानुमान महाशाखाका अनुसार आज बिहान ६ बजेको मापनमा सुनकोशी, बूढीगण्डकी र महाकाली नदीमा जलसतह सतर्कता तह पार गरेको छ।

सिन्धुलीको खुर्कोटमा सुनकोशी नदीको जलसतह ७.६२ मिटर पुगेको छ। त्यहाँको सतर्कता तह ७.५ मिटर हो। जलसतह सतर्कता तहभन्दा माथि पुगे पनि हाल पानीको बहाव स्थिर रहेको छ।

त्यस्तै, गोरखाको आरुघाटमा बूढीगण्डकी नदीको जलसतह ३.६ मिटर पुगेको छ। आरुघाटमा ३.५ मिटरलाई सतर्कता तह मानिन्छ। यद्यपि त्यहाँ पानीको सतह विस्तारै घट्दो क्रममा रहेको छ।

डडेलधुराको पारिगाउँमा महाकाली नदीको जलसतह ६.३७ मिटर पुगेको छ। यहाँको सतर्कता तह ५.८ मिटर हो। महाकालीमा पनि हाल पानीको बहाव स्थिर रहेको जनाइएको छ।

जलसतह स्थिर वा घट्दो देखिनु तत्कालका लागि राहतको संकेत भए पनि यसलाई जोखिम पूर्ण रूपमा टरेको अर्थमा लिन सकिँदैन। मौसममा हुने सामान्य परिवर्तन, माथिल्लो जलाधार क्षेत्रमा पर्ने वर्षा र नदीमा एकाएक बढ्न सक्ने बहावले तल्लो तटीय क्षेत्रलाई पुनः प्रभावित पार्न सक्छ।

‘पानी घट्यो’ भनेर ढुक्क हुने अवस्था छैन
बाढीको समयमा सबैभन्दा ठूलो गल्ती खतरा देखिन छाडेपछि खतरा सकियो भन्ने भ्रम हुन सक्छ। नदीको सतह केही घट्दैमा जोखिम समाप्त हुँदैन।

माथिल्लो क्षेत्रमा परेको वर्षाको पानी केही समयपछि तल्लो क्षेत्रमा आइपुग्न सक्छ। पहिरोका कारण थुनिएका खोला तथा नदी अचानक खुल्न सक्छन्। कमजोर बनेका सडक, पुल, तटबन्ध र बस्तीमा पानीको सामान्य वृद्धि पनि ठूलो क्षतिको कारण बन्न सक्छ।

विशेषगरी हालै बाढी तथा पहिरोबाट प्रभावित क्षेत्रमा जमिनको संरचना कमजोर भएको हुनसक्ने भएकाले जोखिम झनै संवेदनशील छ। त्यसैले नदी किनारका बस्तीका लागि अहिलेको सन्देश स्पष्ट छ—नदी शान्त देखिँदैमा जोखिम शून्य भएको छैन।

नवौँ दिनको चुनौती : उद्धार मात्र होइन, पुनःविपद् रोक्नु पनि
विनाशकारी बाढीपछि सुरक्षा निकाय, स्थानीय प्रशासन तथा विभिन्न निकायले खोज तथा उद्धारलाई निरन्तरता दिइरहेका छन्। तर अब चुनौती बेपत्ता तथा प्रभावितको खोजीमा मात्र सीमित छैन।

बाढीले भत्काएका संरचना, अवरुद्ध सडक, कमजोर बनेका नदीकिनार, विस्थापित परिवार, खाद्यान्न तथा स्वास्थ्य सेवाको पहुँच र सम्भावित महामारीको जोखिमसमेत समानान्तर रूपमा व्यवस्थापन गर्नुपर्ने अवस्था छ।

त्यसमाथि फेरि नदीमा जलसतह बढ्नुले उद्धार टोलीलाई समेत चुनौती थपेको छ। एक ठाउँमा खोजी गरिरहेका सुरक्षाकर्मी र उद्धारकर्मीलाई अर्को ठाउँमा बढेको नदीको जोखिमसँग जुध्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ।

त्यसैले अहिलेको आवश्यकता घटना भएपछि उद्धार गर्ने परम्परागत शैलीभन्दा अघि बढेर जोखिम देखिनासाथ मानिसलाई सुरक्षित स्थानमा सार्ने प्रणाली हो।

पूर्वसूचना कमजोर हुँदा विपद् ‘विनाश’ बन्छ
प्रकृतिजन्य विपद् रोक्न नसकिने हुन सक्छ। तर त्यसबाट हुने मानवीय क्षति घटाउन सकिन्छ। यसका लागि हिमाली क्षेत्रमा हिमपहिरो, हिमताल, पहिरो र नदीको बहाव निगरानी गर्ने आधुनिक प्रणाली आवश्यक छ।

नदीको माथिल्लो जलाधारदेखि तल्लो तटीय बस्तीहरूसम्म जोडिएको पूर्वसूचना संयन्त्र प्रभावकारी बनाउनुपर्छ। विशेषगरी नेपालजस्तो भौगोलिक रूपमा संवेदनशील देशमा ‘वर्षा भयो–बाढी आयो–उद्धार गरियो’ भन्ने पुरानो चक्रबाट बाहिर निस्कनुपर्ने बेला आएको छ।

नवौँ दिनमा पनि खोज तथा उद्धार जारी रहनु आफैँमा विपद्को गहिराइको संकेत हो। त्यसैमाथि सुनकोशी, बूढीगण्डकी र महाकालीमा सतर्कता तह पार गरेको जलसतहले अर्को चेतावनी दिएको छ।

बाढीले दिएको सबैभन्दा ठूलो पाठ यही हो—विपद् नदीमा मात्र आउँदैन, हाम्रो तयारी कमजोर हुँदा त्यसले राज्यको क्षमता र व्यवस्थापन प्रणालीलाई पनि बगाएर लैजान्छ।

त्यसैले अहिले प्राथमिकता एउटै हुनुपर्छ—बेपत्ताको खोजी, प्रभावितको उद्धार, जोखिममा रहेकाको तत्काल स्थानान्तरण र सम्भावित दोस्रो विपद्को रोकथाम। नदीलाई हेरेर बस्ने होइन, नदीले के संकेत गरिरहेको छ भनेर बुझ्ने समय हो।